میرزا نصرالله آقاخان نوری

آقاخان نوري ، ميرزا نصرالله ملقب به اعتماد الدوله (1222-1281ق / 1857-1865 م)

سياستمدار دورة قاجار^*و صدراعظم ناصرالدین شاه ^{* 1}

پدرآقاخان، اسدالله خان از مردم نور و از خدمت‌گذاران آقامحمدخان ^*درلشکرکشی  به مازندران بود که به مقام«لشکرنویسی » تحت عنوان «وزارت لشکر» رسیده ² درسال 1242 ق پس از فوت پدر، آقاخان که مقدمات دیوانی را دردستگاه اللهیارخان آصف الدوله آموخته بود ،‌در دربار فتحعلی شاه ^*  جانشین پدر شد و در دورة محمدشاه * نیز برخدمات نظامی خود مانند توپ ریزی در نبرد هرات ادامه داد ³ اما با حاج میرزا آقاسی ^* صدر اعظم سازش نداشت و در بازی های سیاسی جانب مهد علیا مادر ناصرالدین شاه و سفارت انگلیس را داشت تا آنجا که به دلیل رفت و آمد به سفارت خانه بیگانه به دستور آقاسی  او را چوب زدند و با دریافت جریمه به کاشان تبعید کردند .⁴

میرزآقاخان که پس از درگذشت محمدشاه در سودای صدرات ناصرالدین شاه بود در برابر امیر کبیر ^* ناکام مانده حمایت های مهدعلیا و سفارت انگلیس (مبنی بر اینکه تابعیت انگلیسی دارد) از تبعید دوباره او به کاشان جلوگیری  کرد و امیر کبیر نیز با یک اشتباه ، او را به عنوان وزیر لشرک وقت اعتماد الدوله به معاونت خود برگزید ⁵ در زمانی که دسیسه های درباریانی که از حمایت های بیگانگان برخوردار بودند، علیه امیر کبیر شدت  گرفت و او را  تبعید کردند ، میرزا آقاخان به خواسته های خود ، قتل امیر کبیر وبرآمدن خود به مقام صدارت رسید⁶ .او در طی ⁷ سال صدارت (1268-1275ق) مشاغل سیاسی و حکومتی را میان خویشان و نزدیکان خود تقسیم کرد برخی شخصیت ها مانند میرزا یوسف مستوفی الممالک و سردار کل عزیزخان را از مرکز دور کرد ⁷

خیانت های میرزا آقاخان نوری در منصب صدارت که در راستای اهداف انگلیسی ها بود سرانجام به جدایی بخش شرقی ایران ،یعنی افغانستان و از دست رفتن شهر مهم و تاریخی هرات در طی یورش نیروهای بیگانه به پهنه های آبی جنوب (خارک و بوشهر) و استقلال بدون قید و شرط افغانستان شد و به دنبال تحریکات دست نشاندگان دولت ایران در مسقط ⁸ زمینه «عهدنامة پاریس» در 8 رجب 1273ق /4مارس 1857م برای جدایی افعانستان ،‌فراهم آمد ⁹ این عهد نامه به امضاي سفیر انگلستان در فرانسه ،‌چارلز کولی و فرخ خان امین الملک غفاری از وابستگان میرزا آقاخان به عنوان «سفیر کبیر دولت علیه ایران» و میانجی گری ناپلئون سوم ،امپراتور فرانسه ، رسید ¹⁰ اگر چه آقاخان نوری در 20 محرم 1275 ق به دستور ناصرالدین شاه ،‌به دلیل چنین خطاهای جبران ناپذیری از مقام صدارت عظمی برکنار شد و به دنبال او بستگانش نیز برکنار شدند اما ،‌دوران صدارت وی گذشته از جدایی افغانتان از ایران، دوره ای از رکود سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی بود که برخلاف اصلاحات زمان امیر کبیر ،‌در این زمان احوال عمومی حیف و میل شد و افراد نالایق مناصب مهم کشوری و لشکری را به  دست گرفتند .

میرزا آقاخان نوری پس از برکناری به کرج ، یزد، اصفهان ، کاشان و قم تبعید شد و پس از وفات در قم (12شوال 1281ق) جنازه او را با اجازه شاه قاجار به کربلا بردند و در جایی که بعدها در اثر توسعة خیابان تخریب شده دفن کردند ¹¹

مآخذ

1 -بامداد ،‌مهدی ،‌تاریخ رجال ایران ،‌تهران ،‌زوار ،1347،ج4،ص 364

2- اعتماد السلطنه ،‌محمدحسن خان ، صدرالتواریخ ، به اهتمام محمد مشیری ،‌تهران ،‌وحید،1349،ص234

3- هدایت، رضاقلی خان، روضة الصفا(ملحقات)،تهران ،‌خیام،1339،ج10ص501-504

4- خان ملک ساسانی ، احمد، سیاستگران دوره قاجار ،تهران ،هدایت وبابک 1338،ص13

5- آدمیت،فریدون ،‌امیرکبیر و ایران،تهران ،خوارزمی،1362،ص195-196

6- برای آگاهی بیشتر             حکمی،حسین،امیرکبیر،تهران،‌بنگاه ترجمه ونشرکتاب ،1390،

7- نیری، حمید، زندگی نامه مستوفی الممالک ،تهران ،وحید ،1369،ص 97

8- مستوفی ،عبدالله ،شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری قاجاریه ،تهران ، زوار،‌1343، ج1،ص83

9- خورموبی، محمدجعفربن محمدعلی ، حقایق الاخبار ناصری،‌تصحیح حسین خدیومم،تهران تشرفی،1363ص215

10-امین الدوله غفاری، فرخ خان بن مهدی ،سفرنامه فرخ خان امین الدوله (مخزن الوقایع ) نوشتة حسین بن عبدالله سرابی، به کوشش کریم اصفهانیان ،‌قدرت الله روشنی ،‌تهران، اساطیر، 1361،ص 151و154

11-دائرة المعارف بزرگ اسلامی ،‌بخش تاریخ ها «آقاخان نوری » در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی،تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1374،ج1،ص 467

حسن باستانی‌راد