ارژنگ

فهرست هفت کتاب مقدس مانی معمولاً با نام ارژنگ یا اَرتَنگ همراه است که مجموعه‌ای از نقاشی‌های مانی برای نشان دادن چگونگی جهان‌های «روشنی» و «تاریکی» و جهان کنونی است. اما تقی زاده در مانی و دین او می‌نویسد: انجیل زنده یا انجیل مانی که قطعاتی از آن در آثار تورفان به دست آمده، بر 22 قسمت بر اساس 22 حرف تهجی آرامی بنا شده و ظاهراً یک جلد آلبوم تصاویر که مبیّن مطالب کتاب بوده و در زبان پارتی آن را اردهنگ و در پارسیک ارتنگ و در کتب مانویِ چینی تصویر دو اصل بزرگ خوانده‌اند، ضمیمه آن بوده است. مؤلف بیان الادیان می‌نویسد: مانی کتابی به انواع تصاویر فراهم کرد که آن را ارژنگ مانی خواندند و در خزائن غزنین موجود است. گویند اصل این لغت معنی ارثنگ با «ثای» مثلثه بوده و«ثا» را با «زای» فارسی بدل کرده به صورت ارژنگ درآمده است. برخی نیز گویند نام مانی ارژنگ بوده و مانی دعایی است که او را کرده‌اند و لقب او شده است. آن را نگارخانه، نگارخانه مانی نقاش، نام بتخانه چین، صفحه و تخته نقاشان هم نامیده‌اند. نیز آورده‌اند که این کتاب، آلبوم گونه‌ای منسوب به مانی است که ظاهراً مقصود مانی از تدوین آن، ‌تفهیم اساطیر خلقت و احوال اخروی خلق به وسیله تصاویر و نقوش رنگین به کسانی از پیروان خود که خواندن و نوشتن نمی‌دانسته‌اند، بوده است.

مآخذ:

1. زرشناس، زهره. زبان و ادبیات ایران باستان. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص 100.
2. مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: جیبی، چ 3، 1381، ج 1، ص 87.
3. دهخدا، علی اکبر. لغت نامه. تهران: چاپخانه مجلس، 1328، ج 4، ص 1631 و 1817 (ذیل ارتنگ و ارژنگ).
4. شاد، محمدپادشاه. فرهنگ آنندراج. زیر نظر محمد دبیرسیاقی، ‌تهران: خیّام، 1335، ج 1، ص 202.
5. زرّین کوب، عبدالحسین. سیری در شعر فارسی. تهران: نوین، چ 1، 1363، ص 554.

ابوالقاسم رادفر