نظامی عروضی سمرقندی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۳۷

نظامی عروضی سمرقندی (زنده در 550 ق / ؟م) نویسنده، شاعر، پزشک و منجم.

ابوالحسن نظام‌الدین / نجم‌الدین احمد فرزند احمد بن عمر بن علی سمرقندی گویا در اواخر سده 5 ق / 11م در سمرقند زاده شد^[۱]. تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش به پایان رساند. پس از آن میان 504ـ506 ق / ؟م به خراسان رفت و در آنجا با عمر خیام نیشابوری^* و امیرمعزی ملاقات کرد^[۲]. بعد به قصد پیوستن به اردوی سلطان سنجر سلجوقی (حک 511ـ552 ق / ؟م) در اطراف طوس رهسپار آن نواحی شد. وی ضمن سفر از آرامگاه فردوسی نیز دیدن کرد و از 512ـ516 ق / ؟م در نیشابور به سر برد^[۳]. افزون بر شاعری در پزشکی و نجوم به مهارت رسید. با ملوک غور/ آل‌شَنسب معاصر بود و سال‌ها آنان را مدح گفت. در 547 ق به هنگام جنگ سلطان علاءالدین غوری چندی در هرات مخفی شد^[۴]. چون در علم عروض مهارت بسیار داشت، به نظامی عروضی اشتهار یافت^[۵]. به قول محمد عوفی^* «اکثر اشعارش را در قالب مثنوی می‌سرود و از نخستین شاعرانی بود که در شعر فارسی صنعت را به کار گرفت»^[۶]. با این همه، جز چند قطعه ضعیف، اشعار دیگری از او در دست نیست، اما در نثر فارسی مقام ارجمندی دارد^[۷]. شهرتش مدیون کتاب چهار مقاله^* / مجمع النوادر است که آن را به نام ابوالحسن حسام‌الدین علی بن فخرالدوله برادرزاده ملک شمس‌الدین پادشاه خود به نگارش درآورد^[۲]^[۸]^[۹]^[۱۰].

مآخذ

صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، چ 4، 1347، ج 2، ص 961 ، 962 ( به اختصار).
دهخدا، علی اکبر. لغت‌نامه. ‌زیر نظر محمد معین، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذیل نظامی عروضی).
نظامی عروضی سمرقندی، احمد. چهارمقاله. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).
همان، ص10، 14 (مقدمه علامه قزوینی).
هدایت، رضاقلیخان. مجمع الفصحاء. به کوشش مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر، 1340، ج 3، ص 1409.
عوفی، ‌محمد. لباب الالباب. به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد برون، لیدن: بریل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.
بهار (ملک الشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. تهران: کتاب‌های پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.
دهخدا، ‌علی اکبر. همان‌جا. و نیز نگ: براون، ادوارد. تاریخ ادبیات ایران‌(2)؛ از سنایی تا سعدی. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 39؛ دولتشاه سمرقندی. تذکرهالشعرا. به سعی و اهتمام ادوارد برون، لیدن: بریل، 1318ق/ 1900م، ص60؛ رازی، امین احمد. تذکره هفت اقلیم. با تصحیح، تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.

ابوالقاسم رادفر

↑ صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 961، 962 ( به اختصار).
↑ ^۲٫۰ ^۲٫۱ دهخدا، علی اکبر. لغت‌نامه. ‌زیر نظر محمد معین، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذیل نظامی عروضی).
↑ نظامی عروضی سمرقندی، احمد. چهارمقاله. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).
↑ نظامی عروضی سمرقندی، احمد. چهارمقاله. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 10،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).
↑ هدایت، رضاقلیخان. مجمع الفصحاء. به کوشش مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر، 1340، ج 3، ص 1409.
↑ عوفی، ‌محمد. لباب الالباب. به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد برون، لیدن: بریل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.
↑ بهار (ملک الشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. تهران: کتاب‌های پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.
↑ براون، ادوارد. تاریخ ادبیات ایران‌(2)؛ از سنایی تا سعدی. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 39.
↑ دولتشاه سمرقندی. تذکره الشعرا. به سعی و اهتمام ادوارد برون، لیدن: بریل، 1318ق/ 1900م، ص60.
↑ رازی، امین احمد. تذکره هفت اقلیم. با تصحیح، تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.

[1] صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 961، 962 ( به اختصار).

[:0-2] ۲٫۰ ^۲٫۱ دهخدا، علی اکبر. لغت‌نامه. ‌زیر نظر محمد معین، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذیل نظامی عروضی).

[3] نظامی عروضی سمرقندی، احمد. چهارمقاله. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).

[4] نظامی عروضی سمرقندی، احمد. چهارمقاله. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 10،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).

[5] هدایت، رضاقلیخان. مجمع الفصحاء. به کوشش مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر، 1340، ج 3، ص 1409.

[6] عوفی، ‌محمد. لباب الالباب. به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد برون، لیدن: بریل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.

[7] بهار (ملک الشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. تهران: کتاب‌های پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.

[8] براون، ادوارد. تاریخ ادبیات ایران‌(2)؛ از سنایی تا سعدی. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 39.

[9] دولتشاه سمرقندی. تذکره الشعرا. به سعی و اهتمام ادوارد برون، لیدن: بریل، 1318ق/ 1900م، ص60.

[10] رازی، امین احمد. تذکره هفت اقلیم. با تصحیح، تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''نظامي عروضي سمرقندي''' (زنده در 550 ق / ؟م) نويسنده، شاعر، پزشك و منجم.
+'''نظامی عروضی سمرقندی''' (زنده در 550 ق / ؟م) نویسنده، شاعر، پزشک و منجم.
-ابوالحسن نظام‌الدين / نجم‌الدين احمد فرزند احمد بن عمر بن علي سمرقندي گويا در اواخر سدة 5 ق / 11م در سمرقند زاده شد.<sup>1</sup> تحصيلات مقدماتي را در زادگاهش به پايان رساند. پس از آن ميان 504ـ506 ق / ؟م به خراسان رفت و در آنجا با عمر خيام نيشابوري<sup>*</sup> و اميرمعزي ملاقات كرد.<sup>2</sup> بعد به قصد پيوستن به اردوي سلطان سنجر سلجوقي (حك 511ـ552 ق / ؟م) در اطراف طوس رهسپار آن نواحي شد. وي ضمن سفر از آرامگاه فردوسي نيز ديدن كرد و از 512ـ516 ق / ؟م در نيشابور به سر برد.<sup>3</sup> افزون بر شاعري در پزشكي و نجوم به مهارت رسيد. با ملوك غور/ آل‌شَنسب معاصر بود و سال‌ها آنان را مدح گفت. در 547 ق به هنگام جنگ سلطان علاءالدين غوري چندي در هرات مخفي شد.<sup>4</sup> چون در علم عروض مهارت بسيار داشت، به نظامي عروضي اشتهار يافت.<sup>5</sup> به قول محمد عوفي<sup>*</sup> «اكثر اشعارش را در قالب مثنوي مي‌سرود و از نخستين شاعراني بود كه در شعر فارسي صنعت را به كار گرفت».<sup>6</sup> با اين همه، جز چند قطعة ضعيف، اشعار ديگري از او در دست نيست، اما در نثر فارسي مقام ارجمندي دارد.<sup>7</sup> شهرتش مديون كتاب ''چهار مقاله''<sup>*</sup> ''/ مجمع النوادر'' است كه آن را به نام ابوالحسن حسام‌الدين علي بن فخرالدوله برادرزاده ملك شمس‌الدين پادشاه خود به نگارش درآورد.<sup>8</sup>
+ابوالحسن نظام‌الدین / نجم‌الدین احمد فرزند احمد بن عمر بن علی سمرقندی گویا در اواخر سده 5 ق / 11م در سمرقند زاده شد<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''تاریخ ادبیات در ایران.''''' تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 961، 962 ( به اختصار).</ref>. تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش به پایان رساند. پس از آن میان 504ـ506 ق / ؟م به خراسان رفت و در آنجا با عمر خیام نیشابوری<sup>*</sup> و امیرمعزی ملاقات کرد<ref name=":0">دهخدا، علی اکبر. '''''لغت‌نامه'''''. ‌زیر نظر محمد معین، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذیل نظامی عروضی).</ref>. بعد به قصد پیوستن به اردوی سلطان سنجر سلجوقی (حک 511ـ552 ق / ؟م) در اطراف طوس رهسپار آن نواحی شد. وی ضمن سفر از آرامگاه فردوسی نیز دیدن کرد و از 512ـ516 ق / ؟م در نیشابور به سر برد<ref>نظامی عروضی سمرقندی، احمد. '''''چهارمقاله'''''. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).</ref>. افزون بر شاعری در پزشکی و نجوم به مهارت رسید. با ملوک غور/ آل‌شَنسب معاصر بود و سال‌ها آنان را مدح گفت. در 547 ق به هنگام جنگ سلطان علاءالدین غوری چندی در هرات مخفی شد<ref>نظامی عروضی سمرقندی، احمد. '''''چهارمقاله'''''. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 10،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).</ref>. چون در علم عروض مهارت بسیار داشت، به نظامی عروضی اشتهار یافت<ref>هدایت، رضاقلیخان. '''''مجمع الفصحاء''.''' به کوشش مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر، 1340، ج 3، ص 1409.</ref>. به قول محمد عوفی<sup>*</sup> «اکثر اشعارش را در قالب مثنوی می‌سرود و از نخستین شاعرانی بود که در شعر فارسی صنعت را به کار گرفت»<ref>عوفی، ‌محمد''. '''لباب الالباب'''''. به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد برون، لیدن: بریل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.</ref>. با این همه، جز چند قطعه ضعیف، اشعار دیگری از او در دست نیست، اما در نثر فارسی مقام ارجمندی دارد<ref>بهار (ملک الشعرا)، محمدتقی. '''''سبک شناسی'''''. تهران: کتاب‌های پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.</ref>. شهرتش مدیون کتاب ''چهار مقاله''<sup>*</sup> ''/ مجمع النوادر'' است که آن را به نام ابوالحسن حسام‌الدین علی بن فخرالدوله برادرزاده ملک شمس‌الدین پادشاه خود به نگارش درآورد<ref name=":0" /><ref>براون، ادوارد. '''''تاریخ ادبیات ایران‌(2)؛ از سنایی تا سعدی'''''. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 39.</ref><ref>دولتشاه سمرقندی. '''''تذکره الشعر'''ا''. به سعی و اهتمام ادوارد برون، لیدن: بریل، 1318ق/ 1900م، ص60.</ref><ref>رازی، امین احمد. '''''تذکره هفت اقلیم'''''. با تصحیح، تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+== مآخذ ==
+# صفا، ذبیح‌الله. '''''تاریخ ادبیات در ایران.''''' تهران: ابن سینا، چ 4، 1347، ج 2، ص 961 ، 962 ( به اختصار).
-# صفا، ذبيح‌الله. '''''تاريخ ادبيات در ايران.''''' تهران: ابن سينا، چ 4، 1347، ج 2، ص 961 ، 962 ( به اختصار).
+# دهخدا، علی اکبر. '''''لغت‌نامه'''''. ‌زیر نظر محمد معین، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذیل نظامی عروضی).
-# دهخدا، علي اكبر. '''''لغت‌نامه'''''. ‌زير نظر محمد معين، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذيل نظامي عروضي).
+# نظامی عروضی سمرقندی، احمد. '''''چهارمقاله'''''. با تصحیح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضیحات محمد معین، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13،‌ 14 (مقدمه علامه قزوینی).
-# نظامي عروضي سمرقندي، احمد. '''''چهارمقاله'''''. با تصحيح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضيحات محمد معين، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13،‌ 14 (مقدمة علامه قزويني).
+# همان، ص10، 14 (مقدمه علامه قزوینی).
-# همان، ص10، 14 (مقدمة علامه قزويني).
+# هدایت، رضاقلیخان. '''''مجمع الفصحاء''.''' به کوشش مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر، 1340، ج 3، ص 1409.
-# هدايت، رضاقليخان. '''''مجمع الفصحاء''.''' به كوشش مظاهر مصفا، تهران: اميركبير، 1340، ج 3، ص 1409.
+# عوفی، ‌محمد''. '''لباب الالباب'''''. به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد برون، لیدن: بریل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.
-# عوفي، ‌محمد''. '''لباب الالباب'''''. به سعي و اهتمام و تصحيح ادوارد برون، ليدن: بريل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.
+# بهار (ملک الشعرا)، محمدتقی. '''''سبک شناسی'''''. تهران: کتاب‌های پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.
-# بهار (ملك الشعرا)، محمدتقي. '''''سبك شناسي'''''. تهران: كتاب‌هاي پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.
+# دهخدا، ‌علی اکبر. همان‌جا. و نیز نگ: براون، ادوارد. '''''تاریخ ادبیات ایران‌(2)؛ از سنایی تا سعدی'''''. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 39؛ دولتشاه سمرقندی. '''''تذکرهالشعر'''ا''. به سعی و اهتمام ادوارد برون، لیدن: بریل، 1318ق/ 1900م، ص60؛ رازی، امین احمد. '''''تذکره هفت اقلیم'''''. با تصحیح، تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.
-# دهخدا، ‌علي اكبر. همان‌جا. و نيز نگ: براون، ادوارد. '''''تاريخ ادبيات ايران‌(2)؛ از سنايي تا سعدي'''''. ترجمة غلامحسين صدري افشار، تهران: مرواريد، چ 1، 1351، ص 39؛ دولتشاه سمرقندي. '''''تذكرةالشعر'''ا''. به سعي و اهتمام ادوارد برون، ليدن: بريل، 1318ق/ 1900م، ص60؛ رازي، امين احمد. '''''تذكرة هفت اقليم'''''. با تصحيح، تعليقات و حواشي محمدرضا طاهري (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.
 ابوالقاسم رادفر