چابهار
چابهار، شهرستانی در جنوب استان سیستان و بلوچستان، با مرکزیتی به همین نام، دارای 3 شهر، 5 بخش، و 11 دهستان، این شهرستان از جنوب با دریای عمان از شرق با کشور پاکستان از شمال با شهرستانهای سرباز و نیکشهر و از غرب با شهرستان جاسک (در استان هرمزگان) همسایه است.1 ارتفاعات شهرستان غالباً کمتر از 1000 متر است و پر آبترین رود آن «باهوکلات» است که به خلیج گواتر، در شرق شهرستان، سرازیر میشود.2
شهر چابهار، بندری است در کنار دریای عمان، با مختصات جغرافیایی "45'37 ْ60 طول شرقی و"45'17ْ25 عرض شمالی، با ارتفاع 10 متر از سطح دریا، با هوایی بسیار گرم و خشک، در دشت ساحلی،3 به فاصله 663 کم از مرکز استان و 1871 کم از تهران قرار دارد.4 در نزدیکی شهر ارتفاعات جالب توجهی به چشم نمیآید جز بلندی «دیوانی» به ارتفاع 708 متر در 45 کیلومتری شمال و بلندی «ککیکوه» به ارتفاع 525 متر در 38 کیلومتری شرق شمالی شهر.5 همچنین هیچ رودخانهای در درون و یا در نزدیکی شهر جریان ندارد.6
بندر چابهار، نه تنها در جغرافیای سیاسی ایران بلکه در جهان دارای اهمیت بسیار است؛ زیرا این شهر با مناطق تحت پوشش خود در بخش عمدهای از سواحل دریای عمان قرار دارد. خلیج چابهار که شهر بندری چابهار در ساحل آن استقرار یافته، از موقعیتی استثنایی، در خارج از تنگه هرمز و در دهانه اقیانوس هند، برخوردار است. برخی از توانمندیهای بندر چابهار عبارتاند از:
ـ نزدیکترین و مناسبترین مسیر ارتباطی کشورهای آسیای مرکزی با آبهای بینالمللی است.
ـ منطقه آزاد تجاری- صنعتی با هدف گسترش صادرات و انتقال کالا است.7
از چابهار با نامهای چاربهار و چاه بهار،8 در متون تاریخ ذکری به میان نیامده و این بندر «تیز» یا طیس کنونی است که در گذشته از شهرت و اهمیت برخوردار بوده و اکنون در حدود 8 کیلومتری چاهبهار قرار دارد. این بندر تا زمان بارتولد نیز ظاهراً با همسان با چابهار به حیات تاریخی خود ادامه میداده است: «...بندرگاه تیز در این زمان هم مثل بندرگاه چاهبهار در ساحل خلیج تیز [چابهار کنونی] دایر میباشد...»9 و لسترینج نیز نوشته است. «... مهمترین مرکز بازرگانی آن ایالت [مکران] بندر تیز در کنار خلیج فارس [دریای عمان] بود. لسترینج در ادامه به نقل از مقدسی میگوید که تیز نخیلات و کاروانسراهای خوب و مسجد جامع زیبایی دارد... و بندری است مشهور...».10 به هر حال امروز چابهار به عنوان جایگزین تیز و مهمترین بندر دریای عمان، همراه با اراضی اطراف خلیج چابهار، دارای تأسیسات عظیم دریایی، تجاری، خدماتی و نظامی است و در آینده به توسعه و اهمیت بیشتری دست خواهد یافت. جمعیت این بندر که در 1335ش 1800 تن بود در 1375ش به 36618 تن 11 و طبق برآوردها در 1384ش به 43608 تن، یعنی نسبت به حدود پنجاه سال پیش به 25 برابر رسیده است.12
مآخذ:
1. دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.
2. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1. تهران: 1383، گیتاشناسی، ص133 (نقشه جغرافیای طبیعی استان سیستان و بلوچستان).
3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3. دایره المعارف جغرافیایی ایران. چ1. تهران: 1379، گیتاشناسی، ص356.
4. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: 1380، همشهری، ص133و134.
5. جعفری، عباس. گیتاشناسی. ج1، کوه ها و کوهنامه ایران. چ2. تهران: 1379، گیتاشناسی، ص270و433.
6. منبع2. همانجا.
7. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ3. تهران: 1378، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، ص26.
8. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: 1378، آستان قدس رضوی، ص191.
9. بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور (طالبزاده). چ3. تهران: 1372، توس، ص168.
10. لسترینج،گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ6. تهران: 1383، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص352و353.
11. نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (مدیریت انتشارات و اطلاعرسانی)، 1382، ص 107، 180.
12. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: مرکز ایران (سازمان مدیرت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 132.
غلامحسین تکمیل همایون