هواشناسی
هواشناسي، دانشي است كه دربارة شناخت جو (اتمسفر) زمين گفتگو ميكند.
پيشبيني وضعيت جوي از مهمترين كارهاي هواشناسي است كه به كمك ابزار و آلات دقيق و نقشههاي مخصوص كه به آنها چارتهاي هواشناسي ميگويند انجام ميشود.1 در دانش هواشناسي پديدههايي چون فشار، دما، بادها، طول تابش آفتاب و... مطالعه ميشود2 و خود به چند شاخة تخصصي تقسيم ميگردد.
در هواشناسي فيزيكي سير تغييرات و تبديلاتِ انرژي تابشي خورشيدي كه منبع اصلي انرژي در كرة زمين است و فرايندهاي حاصل از آن كه منجر به شكلگيري پديدههاي جوي مانند ابرها، باران، تندبادها و صاعقه ميگردد، مطالعه و بررسي ميشود.3 هواشناسي فيزيكي پايه و اساس هواشناسي ديناميك است. در اين شاخه از دانش هواشناسي، بادها و قوانين حاكم بر حركتهاي جوي كه حاصل اختلاف انرژي و يا دما بين دو نقطه است، بررسي ميشود. در هواشناسي ديناميك فرض بنيادي اين است كه حركت هوا نتيجة نيروهاي حاصل از فرايندهاي ترموديناميك بر روي زمين است و نيروي محركة اصلي در مدل عمومي گردش هوا، انرژي تابشي خورشيد است.4
هواشناسي سينوپتيك از ديگر شاخههاي دانش هواشناسي است كه در آن اطلاعات پايهاي هواشناسي و عناصري كه در وضعيت جوي يك منطقه تأثير دارند گردآوري و در نقشههاي سينوپتيكي پياده ميشود و براي پيشبيني وضع هوا مورد استفاده قرار ميگيرد.5
هواشناسي كشاورزي و ميكرو هواشناسي از شاخههاي نسبتاً جديدتر دانش هواشناسياند. در هواشناسي كشاورزي به تأثيرات آب و هوايي بر محصولات كشاورزي و پوشش گياهي مناطق مختلف پرداخته ميشود و در ميكرو هواشناسي تأثيراتِ شرايط جوي بر يك منطقة كوچكتر از يك كيلومتر مربع مطالعه ميگردد.6
هواشناسي و اقليمشناسي دو دانش موازي و نزديك به هماند كه وجه تمايز آن دو، طول دورة مشاهدات آنهاست. در هواشناسي پديدههاي جوي در يك دورة كوتاه مدت، معولاً يك روز تا حداكثر يك هفته بررسي ميشود ولي در اقليمشناسي خصوصيات جوي يك منطقه در يك دورة دراز مدت، حداقل يك دورة 30 ساله مطالعه ميگردد.7
مآخذ:
1. جعفري، عباس. فرهنگ بزرگ گيتاشناسي (اصطلاحات جغرافيايي). تهران: سازمان جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي، چ2،1372، ص358.
2. شايان، سياوش. فرهنگ اصطلاحات جغرافياي طبيعي. تهران: انتشارات مدرسه، چ1، ص244، 1369.
3. عليخاني، بهلول و كاوياني، محمدرضا. مباني آب و هواشناسي. ، تهران: انتشارات سمت، چ1، 1371، ص7 و ذيل ماده در Microsoft Encarta Reference Library 2004 (CD)
4. عليخاني. ص 8-9 و Encarta
5. شايان. ص383.
6. Encarta (CD).
7. شايان. ص244.
علی همدانی
هواشناسي، در روزگاران كهن، پديدههاي جوي، به همراه برخي مباحث بومشناسي، زمينشناسي و ستارهشناسي در علمي گستردهتر موسوم به «آثار عُلوي» بررسي ميشد.1 ارسطو، فيلسوف نامدار يونان و شاگرد ثئوفراستوس، به ترتيب كتابي مفصل و رسالهاي در اين باره نوشته بودند.2و3و4 اغلب دانشوران مسلمان غالبا از ارسطو و گاه از تئوفراستوس پيروي كردهاند اما در اين ميان برخي مؤلفان ايراني هنگام بررسي پديدههاي مختلف اين علم، كوشيدهاند نظريات غالبا نادرست اين دو را تصحيح كنند.5 اعضاي انجمن سرّي مشهور به اخوان الصفاء، يكي از نخستين مؤلفان ايراني هستند كه رسالهاي در اين باره نوشتهاند.6 ابن سينا بخشي از كتاب سترگ الشفاء را با عنوان المعادن و الآثار العلويه بدين موضوع اختصاص داده و در النجات و دانشنامة علايي نيز از اين مباحث سخن گفته است.7 ابوريحان بيروني، دانشمند پرآوازة ايراني نيز دست كم 7 اثر مستقل دربارة آثار عُلوي يا برخي مباحث تخصصي آن نوشته كه متأسفانه هيچ يك باقي نمانده است. وي در بخشي از كتاب افراد المقال با تكيه بر آزمايش برخي نظريات نادرست ارسطو را رد كرده است.8 اسفزاري*، نخستين كسي بود كه رسالة فارسي مستقلي با عنوان آثار علوي نوشت.9 وي در اين كتاب براي نخستين بار به اشكال منظم بلورهاي برف اشاره كرده است.10و11 عمربن سهلان ساوجي و شرف الدين مسعودي* نيز يكي پس از ديگري آثار مستقلي به فارسي در اين باره نوشتند.12 شرفالدين مسعودي نيز برخي ديدگاههاي جالب توجه، بويژه دربارة چيستي و چگونگي شكل گيري باد داشته است.13 محمد بن محمود بن احمد طوسي، نگارندة كتاب فارسي عجايب المخلوقات (از سدة 6ق)، به صراحت علت وزش باد را اختلاف فشار هوا در دو ناحية مجاور دانسته است.14 در آثار دانشمندان ايراني بعدي به ندرت ميتوان به نكتة علمي تازهاي برخورد كرد.15
مآخذ:
1. كرامتي، يونس. هواشناخت. تهران: 1381، ص18-19.
2. Aristotle, Meteorologica, tr. H. D. P. Lee, London, 1952;
3. ابن بطريق، يحيي. الآثار العلوية. ترجمه و تحرير متئورولوگيكاي ارسطو، به كوشش كازيمير پترايتس، بيروت: 1967م.
4. تئوفراستوس. «الآثار العلوية»، چاپ تصويري ترجمة كهن عربي به كوشش فؤاد سزگين در مجلة تاريخ علوم العربية و الاسلامية. ج1، فرانكفورت: 1984م.
5. كرامتي. همان. ص20-21.
6. رسائل اخوان الصفاء. بيروت: 1957م؛ بخش طبيعيات، رسالة الآثار العلوية. ج 2، ص73 به بعد.
7. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني دربارة آثار علوي و تأثير نظريات طبيعيدانان يوناني بر آنها»، تاريخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ايراني. به كوشش محمد علي شعاعي و محسن حيدر نيا، تهران: 1378، ص228-240.
8. كرامتي. همان. 241-242؛ همو. هواشناخت. ص 141-148.
9. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني»، ص 242-243؛ همو. هواشناخت. ص 27-32.
10. اسفزاري، مظفر. آثار علوي. به كوشش محمد تقي مدرس رضوي، تهران: 1356، ص 12-13.
11. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني»، ص 244-245؛ همو، هواشناخت. ص 54-55.
12. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني»، ص 252، 261؛ همو. هواشناخت. ص 35-37، 44-45.
13. كرامتي. «باد»، دائرة المعارف بزرگ اسلامي. ج 11، ص 62.
14. طوسي، محمد بن محمود بن احمد. عجايب المخلوقات. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: 1345، ص 83-84.
15. يادداشت مؤلف.
یونس کرامتی