شیخ محمد خیابانی

خیابانی، شیخ‌محمد، از روحانیان و آزادی خواهان مشروطه‌خواه در اواخر دوره قاجار و نماینده دوره دوم مجلس شورای ملی. (1297ق ـ 1338ق / ؟ م /1299ش).

شیخ محمد خیابانی فرزند عبدالمجید در تبریز زاده شد در کودکی با پدرش به روسیه رفت و پس از بازگشت به تبریز به ادامه تحصیل پرداخت و در مقام امام جماعت مسجد کرمان تبریز در سلک روحانیت و در جرگه مخالفان محمدعلی شاه^* قرار گرفت. پس از استبداد صغیر از تبریز به نمایندگی دومین دورهمجلس شورای ملی(؟ ق / ؟ م) رسید. در 1329ق/ ؟ م از جمله مخالفان اولتی ماتوم روسیه به ایران بود. وی بعدها روزنامه تجدد را که ارگان حزب دموکرات بود در تبریز منتشر کرد (1337ق/ ؟ م) و در 1338ق/1919م در سبزه میدان تهران با سخنرانی علیه حسن وثوق‌الدوله عاقد قرارداد 1919 با انگلیس، و در تبریز با فعالیت‌های سیاسی، مخالفت خود را اعلام کرد و با احیاء تشکیلات حزب دموکرات در تلاش علیه حکومت ارتجاعی و نیمه استعماری برای آزادی ایران، آذربایجان را جمهوری آزادی ستان نامید و روزنامه‌ای به این نام منتشر کرد، جمهوری آزادی ستان مورد توجه بلشویک‌های شوروی قرار گرفت اما با مخالفت مردم مواجه شد. سرانجام نیز در برابر نیروهای دولت مرکزی قیام او شکست خورد و خود او کشته شد.

علوم سیاسی

خیابانی، شیخ محمد، (1338-1297ق /  ؟؟؟ م)، از روحانیون آزادی خواه و رهبر قیام آذربایجان.

در خامنه آذربایجان به دنیا آمد. تحصیلات دینی را تا درجه اجتهاد ادامه داد. به دنبال فعالیت در انجمن ایالتی آذربایجان، در دوره دوم مجلس شورای ملی نماینده تبریز شد و در این سمت با اولتی ماتوم روس به ایران (1329ق) مخالفت کرد. پس از سفر به روسیه و بازگشت، با تشکیل فرقه دموکرات و ایجاد روزنامه تجدّد^* (ارگان) در 1296ش، فعالیت سیاسی خود را سازمان داد. فعالیتش را خصوصاً پس از آزادی از زندان عثمانی‌ها، در پی ابراز مخالفت با قرارداد 1919م قوت بخشید. قیام او و هوا خواهانش علیه دولت مرکزی با تشکیل «مجلس ملی تبریز» تحت ریاست خود خیابانی و تصرف تبریز در فروردین 1299ش به اوج رسید ولی با نقشه مخبرالسلطنه (والی آذربایجان) و تصرف شهر توسط قزاقان سرکوب شد و خیابانی هم در 22 شهریور 1299ش / 22 ذیحجه 1338ق به‌دست اسماعیل قزاق به قتل رسید و در قبرستان سید حمزه مدفون شد.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

کوروش صالحی

جعفر گلشن