ولی الله خاکدان

خاکدان، ولی‌الله (1302-1375ش)، طراح و دکورساز.

در باکوی آذربایجان متولد شد. پس از تحصیلات ابتدایی به خانه‌ی پیش‌آهنگی باکو رفت به آموزش هنر نقاشی و طراحی پرداخت. سپس به هنرستان نقاشی باکو رفت و از آنجا فارغ‌التحصیل شد و در تماشاخانه‌های باکو به طراحی و دکورسازی اشتغال یافت. در 16 سالگی همراه خانواده به ایران آمد. ابتدا در بندرانزلی و بعد در زادگاه پدرش، مراغه ساکن شد. به دعوت صمد صباحی به تبریز رفت و چندی بعد به عرب اوغلی، کارگردان آذربایجانی معرفی شد و دکورهای نمایش‌نامه‌ی «شاه‌عباس و خورشید بانو» را طراحی و در تیاتر تبریز اجرا کرد. در دوره‌ی کوتاه حکومت فرقه دمکرات آذربایجان (از شهریور 1324 تا آذر 1325ش) تئاتر زیر نظر این فرقه نمایش‌هایی را با کمک خاکدان به روی صحنه آورد.

با سقوط فرقه دمکرات و دستگیری عده‌ای از اعضای حکومت دمکرات، خاکدان نیز بازداشت شد. پس از آزادی خاکدان به تهران آمد و دکورهای چشمگیر و به یاد ماندنی بسیاری برای نمایشنامه‌هایی که در سالن تئاتر تهران به روی صحنه می‌آمد، ساخت.

در تماشاخانه‌ی فرهنگ پارس بعدی با صباحی و در تئاتر فردوسی با عبدالحسین نوشین همکاری می‌کرد و طراحی صحنه‌های نمایشنامه «بادبزن خانم ویندرمیر» را با مشورت و راهنمایی نوشین که در آن هنگام در زندان بود، ساخت.

خاکدان، با جامعه‌ی باربد و تئاتر سعدی نیز همکاری مستمر داشت. در نمایش «سویل»، 160 دکور ساخت که در نوع خود در آن دوران بی‌نظیر بود. طراحی دکورهای نمایش‌های آرشین مالالان، کتاب مادرم، ناموس، اوژنی‌گراند، چراغ گاز، اپرت حاجی قارا، خسرو و شیرین، عروس مغان، مشهدی عباد از اوست.

محمود عزیزی

خاکدان‌، ولی‌الله،‌ (1302ـ1375ش) از نخستین‌ و فعال‌ترین‌ صحنه‌آرایان تئاتر و سینمای‌ ایران در دهه 1320 و 1330. در باکو متولد شد، و در دوره‌ حکومت‌ فرقه‌ دموکرات‌ آذربایجان در تبریز فعالیت خود را گسترش داد، و طراحی دکور نمایش‌های ‌آرشین‌ مالالان‌، ناموس‌ و سویل را به عهده گرفت. در تهران‌ در تئاتر سعدی و فردوسی‌ با عبدالحسین‌ نوشین‌ همکاری ‌کرد. در سینما نخستین کار دکور را برای‌ فیلم خواب‌های‌ طلایی‌ (از معزدیوان‌ فکری‌) انجام‌ داد. بلافاصله به استخدام استودیو عصر طلایی‌ درآمد، و دکور فیلم مشهدی‌ عباد (از صباحی، 1332) را طراحی کرد. تجربه‌ عملی در تئاتر، تخیل‌ قوی و صرفه‌جویی مالی‌ امتیازهایی‌ بود که ‌تهیه‌کنندگان سینما را به‌ سوی‌ خاکدان‌ می‌کشاند. امیرارسلان‌ نامدار (از شاپور یاسمی‌، 1334) و یوسف‌ و زلیخا (از سیامک‌ یاسمی‌، 1335) از فیلم‌های‌ تاریخی‌ است‌ که‌ طراحی‌ دکورهای‌ آن‌‌ها به ‌عهده‌ خاکدان‌ بود‌. کمال‌الملک‌ (از علی‌ حاتمی‌، 1363) و کاکادو (از تهمینه‌ میلانی‌، 1374) از کارهای‌ متأخر او است‌. در 73 سالگی در تهران درگذشت.

عباس بهارلو