خیشخانه

خی شخانه، کلیه‌خانه یا خیمه مخصوص خنک کننده هوا. 

خشیشانه کهن‌تری ن شی وه ابداعی در گرما‌زدایی و تهوی ه فضای خانه در معماری ای ران بوده است. واژه خی ش صورت دی گر واژه فارسی کی ش و به معنای پارچه کتانی ستبر و خشن است. پرده‌ای از ای ن پارچه را معمولاً از سقف فضای تابستان‌نشی ن خانه‌ها می اوی ختند و با ری سمانی که به ان بسته شده بود، ان را به حرکت در میاوردند تا باد برخاسته از ان فضای نشی من را تهوی ه و خنک کنند. گاهی خی ش را خی س میکردند تا هوای خنک‌تری در هوا بپراکند. خانه‌های ی که بر سقفشان خی ش نصب کرده‌ بودند و اتاق‌های خی ش‌دار را خی شخانه مینامی دند.

خی شخانه به شکل‌های گوناگون ان احتمالاً از پی ش از دوره اسلامی در ای ران کاربرد داشته است. در سده‌های اغازی ن دوره اسلامی ، طبقات بالای اجتماعی در خانه‌های تابستانی خود فضای ی را به خی شخانه اختصاص میدادند. ابن‌بطلان (د. 455ق/ 1063م) به خی شخانه در خانه‌های ساخته شده در نشی ب کوه که تابستان‌های ی سخت گرم داشت، اشاره میکند. خی شخانه انواع مختلف داشت که معروف‌تری ن ان‌ها عبارت بودند از:

1. خَشَن‌خانه، کلبه تابستانی ِ برامده و ساخته شده با خارشتر ی ا نی (خَشَن) در کنار نهر ی ا جوی ابی که پی وسته با اب جوی ان را مرطوب نگه میداشتند. در مناطق گرم ای ران، به وی ژه در سی ستان و بلوچستان، کومه‌های کَپَری را که برای تهوی ه میساختند «خارخانه» و «ادوربند» (ادور: خارشتر) مینامی دند. پی رنی ا به «کلبه» ی ا «دارافری ن» های ی که پی رامون ان را مانند خارخانه با بوته‌های خار ی ا سفال میپوشاندند و با دست به ان اب میپاشی دند اشاره میکند. 2. خی شخانه خی مه‌ای ، چادری که دورادور درون ان را شاخه  و برگ درخت میچی دند و بالا میاوردند و ان را پی وسته با اب مرطوب نگه میداشتند تا با گذر باد از منافذ چادر به شاخ و برگ‌های خی س شده هوای برخاسته از انها درون خی مه را خنک کند. 3. گُنبد خی ش، ی ا قُبَّهُالخی ش، خی شی که درون گنبد بام‌خانه میاوی ختند و ان را با پاشی دن اب خی س میکردند. گُنبَد خی ش شکل تحول ی افته خی ش ی ا بادزن سقفی بود که در خانه‌های طبقات مرفه به کار میرفت. در خانه عضدالدوله دی لمی (338- 372ق/ 949- 982م) پی شرفته‌تری ن نوع قبهالخی ش را به کار برده بودند. ای ن گنبد خی ش با اب کاری زی که بر پشت بام خانه‌ها روان بود خی س میشد. مسعود غزنوی (حک. 421- 432ق/ 1030- 1040م) نی ز در کوشکِ باغ عدنانی خود در هرات از ای ن نوع قبهالخی ش استفاده میکرد. سلطان محمود نی ز در هوای گرم تابستان خواب نی م روزی قی لوله را ظاهراً در ای ن نوع خی شخانه‌ها میگذراند. 4. خی ش دی واری ، کلبه‌ای که بر دی وارهای داخل ان نمد میاوی ختند و ی ک لوله اب سوراخ سوراخ مشبک را از بالای نمدها به طور افقی میگذراندند. اب از سوراخ‌های لوله بر نمدها میری خت و با وزش باد بر نمدها هوای خنک و مطبوع در فضای خانه پخش میشد.

ماخذ:

                                   1.     طبی ب‌هروی ، محمد بن ی وسف. بحرالجواهر. تهران: 1288ق، ذی ل «خی ش»؛ خلف‌تبری زی ، محمدحسی ن. برهان قاطع. به کوشش محمد معی ن، تهران: امی رکبی ر، 1361، ذی ل «خی ش»؛ نی ز مناظراحسن، محمد. زندگی اجتماعی در حکومت عباسی ان. ترجمه مسعود رجب‌نی ا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 1369ش، 220.

                                   2.     بلوکباشی ، علی . «خی شخانه: ابتدای یتری ن شکل و وسی له تهوی ه مطبوع در تاری خ معماری ای ران»، فصلنامه معماری و فرهنگ. تابستان 1378ش، س1، ش1، ص80.

                                   3.     فصلنامه معماری و فرهنگ، ص82.

                                   4.     ابن‌بطلان، مختار. تقوی م‌الصحّه (ترجمه فارسی ). به کوشش غلامحسی ن ی وسفی ، تهران: بنی اد فرهنگ ای ران، 1350ش، ص168.

                                   5.     خلف‌تبری زی ، تهران، ذی ل «خشن‌خانه».

                                   6.     باستانیپاری زی ، ابراهی م. از پاری ز تا پاری س. تهران: امی رکبی ر، 1357ش، ص347.

                                   7.     پی رنی ا، محمدکری م. «بادگی ر و خی شخانه»، باستان‌شناسی و هنر ای ران. تهران: 1348ش، ش4، ص49، حاشی ه 3.

                                   8.     خلف‌تبری زی ، ذی ل‌ «خی شخانه»؛ پادشاه، محمد. انندراج. به کوشش محمد دبی رسی اقی ، تهران: 1335- 1336ش، ذی ل «خی شخانه»، داعیالاسلام، محمدعلی . فرهنگ نظام. تهران: دانش، 1362ش، 2/626؛ نی ز: متز، ادام. تمدن اسلامی در قرون چهارم هجری . ترجمه علی ذکاوتی قزاگزلو، تهران: 1362ش، 2/120.

                                   9.     ثعالبی ، عبدالملک. لطائف المعارف. ترجمه اکبر شهابی ، مشهد: 1368ش، ص66.

                                 10.    بلوکباشی ،مشهد . ص83.

                                 11.    مقدسی ، محمد. احسن‌التقاسی م. ترجمه علینقی منزوی ، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ای ران، 1361ش، 2/669.

                                 12.    بی هقی ، ابوالفضل. تاری خ بی هقی . به کوشش علیاکبر فی اض و قاسم غنی ، تهران: 1324ش، ص121.

                                 13.    نظام‌الملک. سی رالملوک. به کوشش هی وبرک د، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 13ش، ص113.

14.     Mazahéri, A., La vie quotidience des Musulmans au moyen àgs. Paris, 1951, 88.

علی بلوکباشی