آبادان

آبادان، شهری در جنوب غربی ایران با "39 '12  ْ48 طول شرقی و "30 '22  ْ30 عرض شمالی و با ارتفاع 3 متر بالاتر از سطح دریا.

از شهرهای پر جمعیت استان نفت خیز خوزستان، در گوشه شمال غربی خلیج فارس و در ساحل شرقی رود مرزی اروندرود (شط العرب) واقع شده است.

در ضلع شرقی شهر، بهمنشیر كه رودی منشعب از كارون به سوی خلیج فارس است، جریان دارد.

آبادان مركز شهرستانی است به همین نام و برابر آخرین تغییرات تقسیمات كشوری وزارت كشور (در سال 1383ش) دارای 2 شهر و 2 بخش و 6 دهستان است كه از شمال شرقی به شهرستان شادگان و از شمال غربی به شهرستان خرمشهر، از غرب با كشور عراق و از جنوب به خلیج فارس محدود شده است. آبادان به لحاظ سوق‌الجیشی (استراتژیك) و نیز تأسیسات عظیم پالایش نفت، دارای شهرت جهانی است.

فاصله این شهر از تهران 986 و از مركز استان (اهواز) نزدیك به 116 كم،³ است.

این شهر در ناحیه‌ای هموار و پست كه همان دلتای اروندرود است، واقع شده و دارای آب و هوایی عموماً گرم و مرطوب و در تابستان بسیار گرم است.⁴

به هنگام بارندگی شدید، قسمت‌هایی از جنوب شهرستان آبادان به زیر آب فرو می‌رود و به وقت خشكی به صورت جزیره‌ای كه در نقشه‌های جغرافیایی «جزیره آبادان» نام گرفته است، ظاهر می‌شود. این جزیره را به دلیل وجود مقبره منسوب به «خضر»، «جزیره الخضر» نیز می‌نامیدند.⁵

محصولات كشاورزی شهرستان، بیشتر حنا و خرماست كه افزون بر مصرف داخلی، صادرات خارجی نیز دارد.

جغرافیدانان و سیاحان بسیاری از آبادان، آن هنگام كه «عبادان» نامیده می‌شد و روستایی بیش نبود، یاد كرده‌اند كه استخری، مقدسی، ابن بطوطه، یاقوت حموی، ناصرخسرو و... از آن جمله‌اند.

بنا به نوشته استخری كه در قرن چهارم هجری می‌زیسته، آبادان در ساحل دریا (خلیج فارس) قرار داشته و در پی گسترش دلتای اروند رود، از دریا فاصله گرفته است.⁶

ناصر خسرو هنگام گذر از این شهر، شرح مفصلی از آن، به ویژه درباره جزر و مد آب‌های ساحلی دریا نگاشته كه فرسنگ‌ها از شهر دور و یا بدان نزدیك می‌شده است.⁷

ابن بطوطه، جغرافی‌دان در سده 8 ق كه آبادان را دیده، از آن به عنوان دهی بزرگ در زمینی شوره‌زار یاد كرده است.⁸ و بالاخره حمدالله مستوفی، هم عصر ابن بطوطه، مالیات دیوانی آبادان را بالغ بر 441 هزار دینار می‌داند كه به خزانه بیت‌المال بصره فرستاده می‌شده است.⁹

عبادان به موجب پیمان ارزروم 1264ق / 1852م پس از مدت‌ها منازعه بین ایران و عثمانی، به مالكیت ایران درآمد. این شهر تا زمان تأسیس پالایشگاه و توسعه اقتصادی و اجتماعی آن (سال‌های 1901ـ1910م)، مكانی كم اهمیت و گمنام بود كه جز عده‌ای بادیه‌نشین و چند نخلستان و كلبه‌هایی حصیری، اثری از مدنیت در آن مشهود نبود.¹⁰

نام «عبادان» كه منسوب به عبّاد ابن الحصین حبطی بود و به روزگار حجاج بن یوسف ثقفی و سلطنت عبدالملك اموی می‌زیست، در سال 1314ش با پیشنهاد فرهنگستان و تأیید هیأت دولت وقت، به آبادان تغییر یافت.

با توسعه شهر و مهاجرت ساكنان دیگر شهرهای ایران و نیز اتباع كشورهای خارجی برای كار و زندگی در آن، جمعیت آبادان به سرعت تا 226083 تن در سرشماری سال 1335ش، فزونی یافت¹¹ و تأسیسات و امكانات زندگی شهری، به ویژه برای ساكنان خارجی آن (عمدتاً انگلیسی) در این شهر برپا شد. در عصر زمامداری دكتر محمد مصدق و در جریان نهضت ملّی شدن صنعت نفت، آبادان كانون توجه جهانیان شد و به رغم تهدید ناوهای جنگی انگلیس، در همین شهر بود كه اقدام تاریخی خلع ید از شركت نفت انگلیس كه سال‌ها امتیاز استخراج، پالایش و صدور نفت ایران را در دست داشت، انجام گرفت. در جنگ ایران و عراق، (؟) به شدت آسیب دید و علاوه بر ویرانی تأسیسات شهری و انهدام پالایشگاه و مراكز اقتصادی، جمعیت خود را به ناگاه از دست داد، به گونه‌ای كه در سرشماری سال 1365ش خالی از سكنه اعلام شد.¹²

پس از پایان جنگ، بازسازی و ایجاد زمینه برای بازگشت مهاجران جنگی به زادگاه خود، به عمل آمد و ساكنان آن در سرشماری سال 1375ش به 206073 تن رسید¹³ و طبق برآورد انجام گرفته جمعیت شهر در سال 1383ش تعداد 269299 تن بوده است.¹⁴

مآخذ

1. .
3. سازمان حمل و نقل و پایانه‌های كشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 134.
4. نجفی‌كانی، علی‌اكبر. مقدمه‌ای بر جغرافیای طبیعی ایران. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1381، ص 43.
5. بیات، عزیزالله. كلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیركبیر، 1367، ص 271.
6. استخری، ابی اسحق ابراهیم بن محمّد. مسالك الممالك. به اهتمام ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346، ص 83.
7. قبادیانی، ناصرخسرو. سفرنامه. به كوشش نادر وزین‌پور، تهران: كتاب‌های جیبی، 1350، ص 123 و 124.
8. ابن بطوطه، ابوعبدالله محمد بن عبدالله. سفرنامه. ترجمه محمّدعلی موحد، ج 1، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1359، ص 199.
9. مستوفی، حمدالله. نزهت القلوب. به كوشش محمّد دبیرسیاقی. تهران: طهوری، 1336، ص 39.
10. منبع 5. ص 272.
11. نورالهی، طه. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 105.
12. همان. ص 136.
13. همان. ص 174.
14. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 113.

غلامحسین تکمیل‌همایون