موسیقی آذربایجان شرقی

موسیقی آذربایجان شرقی را می‌توان در یک تقسیم‌بندی کلّی به دو بخش موسیقیِ عاشیقی و مُقامات تقسیم کرد.

1. موسیقی عاشیقی

اساس موسیقی عاشیقی آذربایجان شرقی بر تعدادی نغمه و آهنگ استوار است که «هاوا» نامیده می‌شوند. حدود هشتاد هاوای مستقل در مجموعه موسیقی عاشیقی آذربایجان قابل شناسایی است. عاشیق‌ها، نوازنده، خواننده و داستان‌گو هستند و بخشی از میراث خنیاگران ایران و آسیای مرکزی و قفقاز را به ارث برده‌اند. اسلاف عاشیق‌های امروزی اوزان نامیده می‌شدند. از برخی روایت‌های شفاهی و مکتوب می‌توان فهمید که تاریخ مدرن هنر عاشیقی از زمان شاه اسمعیل صفوی آغاز شده است. امروزه موسیقی عاشیقی در آذربایجان شرقی توسط آواز، ساز عاشیقی^* (قوپوز)^*، بالابان^* و دایره^* (قاوال) اجرا می‌شود. سنّت داستان‌گویی اساس کار عاشیق‌ها بوده است که امروزه در حال فراموش شدن است. داستان‌های اجرا شده توسط عاشیق‌ها همان داستان‌های مألوف اقوام ترک زبان است مانند کور اوغلی، شاه اسمعیل، اصلی و کرم و... .

2. مُقامات

بخش عمده‌ای از موسیقی آذربایجان شرقی را نوعی موسیقی تشکیل می‌دهد که مُقامات نامیده می‌شود. مُقامات مجموعه‌ای منظم و نسبتاً مدون از نغمه‌ها، گوشه‌ها و مقام‌های مختلف است. نظام مُقامات در موسیقی آذربایجان شبیه به ردیف دستگاهی موسیقی ایران است و این دو دارای ریشه‌های واحدی هستند. به عبارت دقیق‌تر، مُقامات آذربایجان، روایت آذربایجانی از ردیف دستگاهی موسیقی ایران است. دستگاه‌ها یا مُقامات اصلی موسیقی آذربایجان شامل ماهور، چهارگاه، شور، بیات شیراز، راست، همایون (شوشتر) و زابل سه گاه است. این مُقامات مانند ردیف دستگاهی موسیقی ایران، هم به صورت آوازی و هم سازی اجرا می‌شوند. این موسیقی با آواز، تار آذربایجانی،^* کمانچه^* و دایره^* (قاوال) اجرا می‌شود. دایره در عرف این موسیقی توسط خواننده نواخته می‌شود. به غیر از موسیقی عاشیقی و مُقامات، نمونه‌های دیگری از موسیقی نیز در فرهنگ آذربایجان شرقی متداول است. لالایی‌‌ها، نغمه‌های چوپانی که با نی^* نواخته می‌شوند، ترانه‌ها، مرثیه‌ها و آوازهای کار از این جمله است.

سازهای متداول در موسیقی آذربایجان شرقی شامل ساز عاشیقی^* (قوپوز^* ، چگو^ر*)، تار آذربایجانی^*، کمانچه^*، بالابان^*، نی^*، نی‌لبک^*، سُرنا^*، دایره^* (قاوال)، دهل^*، ناقارا^*، قوشاناقارا، تخته (لاکوتی) و گارمون (نوعی آکاردئون) است.

نیز نگاه کنید به

• ساز عاشیقی
• دایره
• سُرنا
• دهل
• موسیقی آذربایجان غربی

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

محمدرضا درویشی