موسیقی گیلان
در استان گیلان موسیقی در دو کانون اصلی یکی منطقه دیلمان در شرق و دیگری منطقه تالش در غرب متمرکز است. موسیقی این دو منطقه که تفاوتهای بسیاری با هم دارند، در بعضی از مناطق مرکزی گیلان به هم نزدیک میشوند. در یک تقسیمبندی کلّی موسیقی گیلان و دیلمان را میتوان به چند بخش تقسیم کرد:
1. مقامهای آوازی
این مقامها در تمام مناطق گیلنشین و به ویژه مناطق کوهستانی و کوهپایهای رواج دارند و مهمترین بخش از موسیقی گیلان هستند. بر مبنای این مقامها تعداد زیادی ترانه، تکه و نغمههای سازی و آوازی شکل گرفتهاند. برخی از مهمترین مقامها و آوازها شامل گالشی، گیلی، غربتی ( غریبی، دیلمانی)، غمانگیر، غمانگیز شکسته، امیرخوانی، چاروِداری، آبکناری، دشت خوانی، گاره سری، شرفشاهی، پهلوی خوانی و رضا خوانی است. این آوازها به تنهایی یا به همراهی نی* یا کمانچه* اجرا میشوند. علاوه بر این میتوان از چاووشی، سحرخوانی، شهادت خوانی و... نام برد که از موسیقی مذهبی نواحی دیگر ایران به موسیقی گیلان راه یافتهاند.
2. مقامها و قطعههای سازی
بسیاری از مقامها و قطعههای آوازی به موسیقیِ سازی این منطقه راه یافتهاند. امّا موسیقیِ سازی این منطقه قطعات مستقلی نیز دارد که با نمونههای آوازی متفاوتاند. این مقامها و قطعهها را میتوان به دو گروه تقسیم کرد: آنهایی که با نی* توسط چوپانان نواخته میشوند و آنهایی که با سُرنا* و نقاره* اجرا میشوند. گوسَن درخوان (گوسَن دُمال، نَر آنجور)، گوسَن هِگِردان، وَلگِ سَری، گَلَنکِشی، برگریزی و آبکناری از جمله مقامها و قطعههای موسیقی سازیِ گیلان هستند. علاوه بر این، تعدادی از منظومههای آوازی نیز به موسیقی سازی راه یافته و با نی* اجرا میشوند.
3. ترانهها وتکّهها
این بخش از موسیقی گیلان به دو گروه منظومهها و ترانهها تقسیم میشود. زرنگیس، هیبته، حیدرخان، ولیخان، شوکتی، رعنا، سَفوری و... از جمله منظومهها هستند. ترانههای بسیاری در این ناحیه رواج دارند که دارای مضامین عاشقانه، حماسی، تاریخی یا منعکس کننده شرایط کار در شالیزارها و مزارع هستند. اجراکننده بخشی از ترانهها فقط زنان هستند که در این میان ترانههای کار از ویژگی خاصی برخوردارند. لالاییها و نوروزخوانیها نیز از جمله بخشهای دیگر این نوع موسیقی به شمار میروند.
سازهای ناحیه گیلان شامل نی* (للـه)، سُرنا*، نقاره*، نیلبک*، نوعی کرنا*، کمانچه*، تشت (لگن)، دایره* و کرب است[۱][۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
محمدرضا درویشی