موسیقی مطربی

موسیق مردمی (فولک) شهری که در جشن و عروسی و شادمانی کاربرد داشته است.

در گذشته واژه مطرب معنای موسیقیدان را به نوازده و خواننده از صنف و دسته‌ای اصلاق می‌کرده‌اند و اصطلاح «موسیقی مطربی» برای تعیین یک موسیقی خاص وجود نداشته است. از اواخر دوره قاجار، موسیقیدانان معتبر از این که خود را مطرب بنامند اجتناب می‌کردند از این رو مطرب به موسیقیدانان مخصوص جشن و مراسم شادمانی و نوازندگان دوره‌گرد (لوطی‌ها)^* اطلاق و موسیقی آنها نیز، به تبع آن، موسیقی مطربی نامیده شد و اصطلاح «موسیقی مطربی» جنبه ارزشگذاری و تحقیرآمیز داشت.

چگونگی موسیقی مطبی تا اواخر دوره قاجار اطلاع چندانی در دست نیست، ولیکن می‌توان گفت که این موسیقی همواره، در عین وفاداری به نظام موسیقی ایرانی، عمدتاً از اقسام سبک موسیقی ایرانی بوده‌ و از تصنیف و رنگ، بهره می‌گرفت. همچنین احتمال دارد که موسیقی مطربی با سبک اجرا خود را از موسیقی جدی متمایز می‌کرده است.

در اوایل قرن 14 هجری شمسی نوعی موسیقی مردمی شهری مخصوص جشن‌ها پدید آمد که آن را بر روی حوض خانه‌ها که تخته‌پوش کرده بودند اجرا می‌کردند و به همین سبب آن را «موسیقی روحوضی» و نمایندگان آن را «مطرب روحوضی می‌‍‌نامید. اصطلاح «موسیقی مطبی» به معنی اخص کلمه به همین «موسیقی روحوضی» رجوع دارد.

مطرب‌های روحوضی وارث مطرب‌‌های مردانه دوره قاجار بودند و لیکن از نظر اهمیت شیوه سازماندهی، نوع مخاطب و احتمالاً تا حدودی از نظر موسیقی‌ای که اجرا می‌کردند با پیشینیان خود تفاوت داشتند. اگر در دوره قاجار دسته‌های مطربی زنانه اعتبار بیشتری از دسته‌های مطربی مردانه داشتند و مرکز اصلی کارشان جشن‌ها در محافل زنان و اندرونی خانه‌ها بود، سنت تازه روحوضی دسته‌های مطربی مردانه را بر دسته‌های زنانه برتری داد و مرکز کار مطربان را به فضای عمومی و در حیاط منازل برد.

هین حال موسیقیدانان دسته‌های مطربی دوره قاجار استقلال خود را از دست دادند و در سنت روحوضی مطربان به اهل نمایش وابسته شدند. در این سنت، سازمان دهندگان و چهره‌های محوری دسته‌ها از اهل نمایش بودند و موسیقیدانان در درجه دوم اهمیت داشتند. گفتنی است که اصطلاح مطرب روحوضی نه فقط به موسیقیدانان بلکه به اهل نمایش در این دسته‌ها نیز اطلاق می‌شد. مطرب‌های روحوضی در دسته‌های بزرگ با سردسته‌هایی که عمدتاً اهل نمایش بودند یا دسته‌ها را اداره می‌کردند، متشکل و به نام سردسته‌ها مشهور شدند. دسته‌ها برای گرفتن سفارش ابتدا در مکان‌هایی مانند .......... که پاتوغ آنها بود اجتماع می‌کردند. سپس بیشتر آنها به محله سیروس روی آورند و در بنگاه‌های شادمانی استقرار یافتند و به فعالیت پرداختند.

پرتوار موسیقی مطربی، به معنی واقعی کمله را می‌‌توان زیر مجموعه و پرتوار موسیقی مطرب‌ها بشمار آورد. موسیقی مطرب‌ها افزون بر موسیقی مطربی، انواع مختلف موسیقی، از ترازهای محلی، ترانه‌های رادیویی و پیش‌پرده‌ها گرفته تا ترانه‌های اندرونی، ترانه‌های کافه‌ای و مانند آنها را در سیر تحول روحوضی به مجموعه خود وارد کرده است و پرتوار موسیقی مطربی به رِنگ‌ها، تصنیف- رِنگ‌ها و (ضربی‌ها) فکاهی محدود می‌شود. از رِنگ‌ها و تصنیف- رنگ‌های مشهور این موسیقی، می‌توان به رنگ مَوُ (یا مَوو، رنگ مات (یا محسبه) رنگ بوده- کردی. تصنیف- رنگ‌های باباکرم و مبارکباد اشاره کرد. ضربی‌ها را در اصل روی ملودی واحدی و عمدتاً در دستگاه همایون و بر روی اشعال فکاهی می‌خواندند.

برنامه دسته‌های مطرب روحوضی در دو قسمت اجرا می‌شد: قسمت اول از حدود ساعت 6 بعد از ظهر تا 12 شب که به مطرب‌های موسیقیدانان در قصندگان اختصاص داشت و قسمت دوم از نیمه شب (پس از صرف شام) تا ساعت 4 یا 6 صبح که در این زمان اهل نمایش هنرنمایی می‌کردند. از میان چهره‌های سرشناس مطرب‌های روحوضی می‌توان به نام‌های ذبیح‌الله ماهری، سید حسین یوسفی، مهدی مسری (از نمایش‌ها) و اصغر کردبچه، سیون بخشی و علی ربانی (از موسیقیدانان) اشاره کرد.

نیز نگاه کنید به

• لوطی مطرب های گروهی

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

ساسان فاطمی