انجمن معارف
انجمن معارف، گروهی از روحانیان روشنفکر، متحّدان آزادیخواه، دولتمردان، و تجّار ترقیخواه که برای سامان بخشیدن به وضع مدارس نوبنیاد، گسترش آنها، و اشاعه فرهنگ جدید در کشور، در دهه دوم قرن 14ق در تهران و تبریز تشکیل شد.
انجمن معارف تهران، این انجمن در سال 1315ق / 1897م با کوشش میرزا حسن رشدیه تأسیس شد[۱]. اعضای آن 26 نفر بودند که در طی زمان افزایش یا کاهش مییافتند[۲]. این انجمن در طول حیات کوتاه خود فعالیتهای فرهنگی متعددی داشت. عمدهترین کارهای انجمن، تأسیس چندین مدرسه جدید از جمله مدرسه علمیه بود که دو سطح ابتدایی و متوسطه داشت. پس از آن، مدارس افتتاحیه، شرف، دانش، سادات، ادب، قدسیه، کمالیه، سعادت، و مانند آن یکی پس از دیگری تشکیل شد[۳][۴].
کتاب علی در شرعیات نخستین کتابی بود که به زبان ساده میرزا یحیی دولتآبادی تألیف و انجمن چاپ کرد. هدف از نوشتن این کتاب، گذشته از تهیه کتاب درسی برای دانشآموزان، جلوگیری از تهمتهای مخالفان مدارس جدید بود که این مدارس را عاملی برای بیدینی و لامذهبی معرفی میکردند[۵].
در ایّام صدارت امینالدوله، از جمله وظایفی که برای انجمن معارف تعیین شده بود، تأسیس کتابخانه، دارالترجمه، دارالتألیف، و کلاسهای شبانه برای بزرگسالان بود، و قرار بود برای گسترش فرهنگ جدید (تجدد)، حوزه مخصوص و وسیعی نیز تدارک شود تا دانشمندان و میهندوستان پایتخت در آن حوزه شرکت جویند و درباره مسائل سیاسی و اقتصادی و فرهنگی با کمال آزادی مذاکره کنند[۶][۷].
انجمن، از همان آغاز، تصمیم داشت روزنامهای منتشر کند، ولی موفق نمیشد. تا سرانجام مفتاحالملک، بانی مدرسه افتتاحیه و عضو انجمن، اجازه روزنامه معارف را دریافت داشت. این روزنامه به تاریخ اول شعبان 1316ق / 1898م شروع به فعالیت کرد. مطالب آن راجع به امور آموزشی بود ولی، در واقع، ارگان مدرسه افتتاحیه بود و بیشتر نظر به مخالفت با اقدامهای فرهنگی رقیبان خود داشت.
انجمن معارف تبریز، همانند انجمن معارف تهران، تلاش گروهی از روشنفکران متجدد و آزادیخواه، روحانیان روشنفکر، و تجّار ترقیخواه بود که به منظور تأسیس مدارس نوین و نشر معارف جدید در سال 1318ق / 1900م در شهر تبریز تشکیل شد[۸].
اعضای انجمن، که گروهی از مدیران مدارس نیز عضو آن بودند، برای ایستادگی در برابر مخالفان و اداره مدارس و تنظیم برنامه و اصول تدریس، جلسات منظمی داشتند که تا 1321ق / 1903م دایر بود. در این سال به بهانه اخراج مسیو پریم بلژیکی، آشوبی در شهر تبریز رخ داد که بر اثر آن برخی از مؤسسات آموزشی نوین تاراج شد و از جمله آنها مدرسه کمال با مدیریت میرزا حسن خان بود که روزنامهای نیز به همین نام منتشر میکرد.
این انجمن پس از این واقعه مدتی از فعالیت بازماند، ولی دوباره در 1322ق / 1904م آغاز به کار کرد و از این سال به بعد مدارس جدیدی در تبریز رو به گسترش نهاد. بنیانگذاران انجمن معارف تبریز که 26 نفر بودند، مدتی بعد، جزو رهبران و پیشروان جنبش مشروطیت در آذربایجان شدند[۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. ج 1، ص 262.
- ↑ دولتآبادی، یحیی. حیات یحیی. تهران: جاویدان، 1362، ج 1، ص 188 به بعد.
- ↑ دولتآبادی، یحیی. حیات یحیی. تهران: جاویدان، 1362، ج 1، جمـ
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. ج 1، ص 262.
- ↑ دولتآبادی، یحیی. حیات یحیی. تهران: جاویدان، 1362، ج 1، ص 214-215.
- ↑ دولتآبادی، یحیی. حیات یحیی. تهران: جاویدان، 1362، ج 1، ص 221-222
- ↑ محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، 1354، ج 1، ص 371.
- ↑ محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، 1354، ج 1، ص 373؛Anwar, A. “Anjoman-E Ma aref”, Iranica. Vol. II (1), PP. 86-88.
- ↑ قاسمیپویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه: بانیان و پیشروان. به کوشش هاشم بناءپور، رضا پورجوادی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص 267-279.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
محمد حسن رجبی
تلخیص از دایره المعارف کتابداری و اطلاعرسانی (داکا)