آب حیات

اب حیات، اب زندگانی یا اب حیوان، نام چشمه‌ای مفروض در ظلمات که هر کس از ان بنوشد عمر جاودان خواهد یافت. غربیان ان را چشمه جوانی[Fountain of youth] می‌گویند. اندیشه اب حیات در سرتاسر ادبیات فارسی و همچنین در بسیاری از متون دینی به چشم می‌خورد. در میان متون دینی سامی، عهد جدید، به صراحت از ان یاد شده است. در داستان‌های اسلامی نام سه تن، الیاس، خضر و اسکندر ذوالقرنین امده است که در پی اب حیات رفته‌اند؛ از ایشان الیاس و خضر از این اب اشامیده و زندگی جاودان یافته‌اند و اسکندر ناکام بازگشته است. در روایات امده است که خضر و الیاس تا روز قیامت نخواهند مرد، زیرا از اب حیات نوشیده‌اند. خداوند، خضر را در دریاها و الیاس را در بیابان‌ها گمارده است تا راه را به گم‌گشتگان، بنمایانند ولی اسکندر را بخت یار نبود تا از اب حیوان بنوشد. فردوسی که داستان اسکندر را با داستان خضر می‌امیزد، می‌گوید، پس از لشگر راندن اسکندر به مغرب، وی اوازه اب حیوان (= حیات) را شنید که در ژرفای تاریکی‌هاست. بنابراین به همراه خضر راهی ان دیار شد. ولی بر سر دوراهی، خضر را گم کرد. خضر به سوی تاریکی رفت و اب حیات را یافت. ولی اسکندر به روشنایی‌ها رسید.

اب حیات، در عرفان، نماد وجود واحد مطلق (= حق)، بقاءالله و معرفت است و ظلمت، نماد کثرت و جهل است. سالک راه حقیقت پس از سیر و سلوک و در پی شب زنده‌داری‌ها و راز و نیازها، چنان‌که حافظ گفته است، در ظلمت شب بدان دست می‌یابد:

دوش وقت سحر از غصّه نجاتم دادند                                     وندر ان ظلمت شب اب حیاتم دادند

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

امیرحسین ساکت‌اف