بایزید بسطامی
بايزيد بسطامي، ابويزيد طيفور بن عيسي، از عارفان بزرگ ايران در سدههاي 2 و 3ق / 8 و 9م چنان كه از نامش پيداست اهل بسطام از شهرهاي منطقة قومس بود و جز يك بار سفر حج و مواردي كه به سبب مخالفت و تكفير از سوي فقهاي بسطام، مجبور به ترك موقت آن شهر شد. بيشتر عمر را همانجا گذراند.1 البته عطار به جستجوي 30 سالة او در بادية شام اشارت دارد كه با توجه به منابع ديگر، بعيد مينمايد.2 بايزيد هيچ ننوشته است و بيشتر آنچه از او باقيمانده است سخنان حكيمانهاي است كه ديگران نقل كردهاند. سخنان بيپروا و شطحيات او كه گاه در حال وجد و بيخودي بر زبان ميراند وي را نزد فقها و شريعت پرستان منفور ساخته بود. پس از مرگش، جنيد بغدادي كوشيد تا با نوشتن شرح و تفسيري بر شطحيات وي از اين خشم و نفرت بكاهد.3 ولي عليرغم اين خصومتها، وي از والامقامترين بزرگان صوفيه بوده است كه همگان به مقامش، اذعان كردهاند. ابوالحسن خرقاني و ابوسعيد ابوالخير، هر دو او را پيشرو مسلك و طريقت خود دانستهاند.4 هجويري وي را يكي از ده امام تصوف شمرده است5 و سهروردي او را از وارثان حكمت خسرواني دانسته است.6 وحدت و يگانگي خداوند اساس عرفان و سلوك اوست. وحدتي كه نه به معناي يگانگي در مقابل چندگانگي، بلكه به معناي بودن يك وجود، در مقابل هيچي و پوچي ماسواي اوست.7
مآخذ:
1. سهلجي، محمد. النور من الكلمات ابي طيفور، شطحيات الصوفيه. به كوشش عبدالرحمن بدوي، كويت: 1978م، 81، 100، 159.
2. عطار، فريدالدين. تذكرةالاولياء. به كوشش محمد استعلامي، تهران: 1360، 162- 164، 175.
3. همانجا.
4. همانجا.
5. هجويري، علي. كشفالمحجوب. به كوشش ژوكوفسكي، تهران: 1358، 132.
6. سهروردي، يحيي. المشارع و المطارحات. مجموعه مصنفات شيخاشراق. به كوشش هانري كربن، تهران: 1355هـ.ش، 1/502-503.
7. سهلجي. همان. 115، 147-148.
امیرحسین ساکت اف
بايزيد بسطامي، مجموعه بناهاي آرامگاهي، كه در فاصلة 6 كيلومتري شهر شاهرود در استان سمنان، بر گرد مقبرة بايزيد بسطامي* است، كه به نام او معروف گرديده. مجموعه آرامگاهي بسطام شامل بخشهاي مختلفي است. بر روي آرامگاه بايزيد، سنگ قبري قرار دارد كه، متعلق به قاضي ملك (از حكام ايالات قومس) است.1 در غرب آرامگاه وي، سه اتاق كوچك متصل به هم وجود دارد، كه معروف به صومعه يا خانقاه بايزيد است، كه در يكي از اتاقها آثار گچي و محراب گچي زيبايي وجود دارد كه بر طبق كتيبة بالاي آن، در 702هـ/ 1300م توسط حسين ابن ابيطالب دامغاني، ساخته شده است.2 در قسمت جنوبي اين مجموعه، ايوان و راهروي ورودي آن قرار دارد، كه متعلق به دورة ايلخاني است، ايوان با گچبري و مقرنس كاري زيبا، به دستور سلطان محمد خدابنده، در تاريخ 713هـ/ 1310م به مجموعة ياد شده، اضافه گرديده. در قسمت جنوب شرقي، مسجد و منارهاي قرار دارد كه از عهد سلجوقي بازمانده و بر طبق كتيبة موجود بر مناره، در تاريخ 514هـ/ 1075م است،3 كه خود از قديميترين قسمتهاي مجموعه است در واقع مسجد بايزيد، شامل دو شبستان بزرگ مردانه (همان مسجد سلجوقي) و شبستان كوچك زنانه است، كه اين بخش (مسجد زنانه) در زمان ايلخانان مغول و در تاريخ 699هـ/ 1298م مرمت و گنبد رُك (مخروطي شكل) به پيكرة آن اضافه شده. بقعة امام زاده محمد، نوة امام جعفر صادق، نيز در داخل ورودي همين مسجد است،4 در مجاورت خانقاه بايزيد، ايوان و گنبد مخروطي شكل وجود دارد، كه هم زمان با گنبد امام زاده، در زمان غازانخان (694-703هـ/ 1295- 1303م) بنا گرديده، گنبد غازانخان، بر پاية نقشة مربع شكل، براي انتقال آرامگاه بايزيد به آن، بنا شده بود كه هيچگاه انجام نپذيرفت.
در سمت جنوب شرقي مسجد سلجوقي، مدرسة شاهرخيه،5 در دو طبقه وجود دارد، كه در زمان شاهرخ تيموري (807- 850هـ/ 1403- 1446م) بنا گرديده.
در جنوب ايوان ورودي و در شرقيترين بخش مجموعه، مقبرهاي وجود دارد، كه منتسب به، علاءالدين محمد، آخرين شاهزادة غوري است ، تاريخ احداث اين آرامگاه 612هـ/ 1210م است.
آخرين بنايي كه در مركز حياط قرار گرفته، مقبرة شاهزادة افغاني به نام، اعظمخان است. در زمان فتحعليشاه قاجار،6 در 1242هـ/ 1824م اقداماتي براي مرمت سردر مسجد بايزيد انجام گرفته، كه كتيبهاي در سردر مسجد قابل مشاهده است. با نگاهي به مجموعة آرامگاهي بسطام، در مييابيم كه عمده بناها و تزئينات اين مجموعه متعلق به شيوة معماري دورة ايلخاني7 (654- 736هـ/ 1256- 1335م) است، همچنين محراب گچي مسجد بايزيد و درب چوبي موجود در داخل مسجد از جمله زيباترين آثار، اين مجموعه ميباشند.
مآخذ:
1. دونالدن، ويلبر. معماري اسلامي ايران در دورة ايلخاني. ترجمة دكتر فريار، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346، ص18- 19- 37- 68- 109.
2. دايرةالمعارف بناهاي تاريخي ايران در دورة اسلامي /2. حوزة هنري، ص59.
3. رفيع حقيقت. تاريخ قومس. ص356- 363- 364.
4. دايرةالمعارف تشيع. جلد سوم، 1370، ص233.
5. سروش هاشمي. راهنماي بازديد از استان سمنان. سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، 1385.
6. محمد كريم پيرنيا. سبكشناسي معماري ايران. تدوين دكتر غلام حسين معماريان، نشر سروش دانش، 1384، ص229- 230.
7. آندره گدار. آثار ايران. جلد اول، قسمت دوم، چاپ 1936، ص296- 305.
کیانوش معتقدی