حیرت

حیرت، در لغت به معنای سرگشتگی و در قرآن وصف کسی است که از ایمان به شرک باز می‌گردد. این وصف با مثالی بیان شده است: «همانند کسی که بر اثر وسوسه‌های شیطان (یا غول‌های بیابان که به باور اعراب، مسافران را می‌ربودند) مقصد را گم کرده و سرگردان مانده است». نزد صوفیه حیرت چیزی است ناگهانی که هنگام تأمل و تفکر در دل وارد می‌شود و عارف را از تفکر باز می‌دارد. در مباحث عقلی و در نظر حکما نیز، حیرت در مباحث عقلی حالتی است که موجب می‌شود تا فکر به یقین نرسد. حیرت در این مفهوم به معنای شک نزدیک است. هنگامی که ذهن نتواند با استفاده از براهین و دلایل عقلی به کشف مفهومی از مفاهیم نایل گردد از سیر و دستیابی به ان باز می‌ماند. حکما این توقف ذهن را حیرت نامیده‌اند. حیرت در مباحث عقلی و فلسفی مذموم است ولی حیرت عرفانی از مقامات کشف و شهود عارفان است. در اخلاق شک و حیرت از رذایل قوه عاقله محسوب می‌شود. این رذیلت‌ ناشی از عجز نفس از تحقیق حق و ابطال باطل در مسایل پوشیده و پیچیده است. این حالت غالباً هنگامی پدید می‌آید که دلایل با یکدیگر تعارض دارند. چنین حیرتی، نفس را تباه می‌کند زیرا شک منافی با حقیقت است و ایمان بدون یقین تحقق نمی‌یابد. می‌توان به طور خلاصه حیرت را به دو قسم تقسیم کرد: 1) حیرت منفی، که همانا حیرت فلسفی است و مانع رسیدن به یقین است؛ 2) حیرت مثبت، که حیرت عرفانی است و از مشاهده جمال معشوق به بار می‌آید و خبر از وصال و وصول می‌دهد.

منبع اصلی

دتنشنامه ایران

نویسنده مقاله

امیرحسین ساکت