سماع

سماع، در لغت به معنی شنیدن و اواز و سرود و در اصطلاح یكی از مسائل مهم عرفان عشق است و در اصطلاح مراد از سماع مجالس انس و طرب و نیز به معنی رقص و پایكوبی است. به نظر عرفای اهل عشق، به طور كلی، با به كارگیری دو اندام و استفاده از دو شیوه می‌توان دل را تصفیه كرد و روح را اماده رسیدن به حق ساخت: یكی با چشم، یعنی از طریق دیدن زیبایی‌ها [← نظربازی]؛ دوم، با گوش، یعنی از طریق شنیدن زیبایی‌ها كه عبارت است از شنیدن اوای خوش‌ساز و صدای دلنشین و دلپذیر خواننده كه همراه اوای ساز می‌خواند. این طریق به سماع تعبیر می‌شود و مراد از ان، نخست، شنیدن اوای موسیقی و استماع صوت خوش خواننده است و سپس، تحت تأثیر ساز و اواز دست یافتن به حالی درونی و روحانی موسوم به «وَجد» [← وجد] و سرانجام، به شرط ان‌كه حال وجد به كمال برسد پرداختن به حركات موزون اندام كه از ان به «چرخ» یا «رقص» تعبیر می‌شود. به نظر عرفا، سالکصادق ممكن است از راه گوش و شنیدن ساز و اواز، چنان مجذوب حق شود كه از هر نغمه موزون حمد و ثنای الهی بشنود و بدین سان با پرواز دل به سوی خدا برود و به حق بپیوندد و به تعبیر حافظ، چونان ذرهّ‌های معلّق در فضا كه چرخ زنان و رقص رقصان به سوی خورشید درحركت‌اند، چرخ زنان، به خلوت‌گاه خورشید (= حقیقت  = خدا برسد:

كمتر از ذرّه نئی پست مشو، مهربورز                  تا به خلوتگه خورشید رسی چرخ زنان

عرفا، منشاء موسیقی را كه بنیاد و اساس سماع به شمار می‌اید، منشائی اسمانی و الهی می‌‌دانند و به قول فیثاغورس و افلاطون استناد می‌كنند كه نغمه‌های خوش این جهانی جلوه و پرتویی است از نغمه‌های خوشی كه از گردش افلاک به بار می‌اید و روح انسان، كه ازلی است، بدانگاه كه هنوز به تن تعلّق نگرفته بوده است ان نغمه‌ها را شنیده و در پی اسارت در تن ان‌ها را به فراموشی سپرده است و اكنون با شنیدن اواهای خوش به یاد ان نغمه‌ها می‌افتد و اماده پرواز به سوی عالم بالا می‌شود و به سوی حق در حركت می‌اید. اقوال و نظریه‌های عرفا در زمینه سماع در كتب عرفانی، از جمله تذكره الاولیای عطار نیشابوری گزارش شده است.

حلال یا حرام؟ اهل ظاهر سماع را حرام می‌دانند و همواره در این زمینه علیه عرفا حكم صادر می‌كنند، اما عرفای بزرگ پیوسته در طول تاریخ از سماع، به ویژه با توجه به منشأ الهی ان دفاع كرده‌اند و ان را عامل تزكیه روح و پیوند به حق دانسته‌اند. در میان بزرگان دانش و عرفا نخست، امام محمد غزالی (د 505ق / ؟م) و سپس مولی محسن فیض كاشانی (1006- 1090ق / ؟م) سماع را حلال شمرده و در باب حلال بودن ان، رسماً فتوا داده‌اند. [← نظربازی]

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اصغر دادبه