آستان قدس رضوی

آستان‌ قدس رضوی، از بزرگ‌ترین و باشكوه‌ترین آثار تاریخی ـ مذهبی ایران در مشهد رضوی.

حضرت علی بن موسی‌الرضا(ع) (148یا151-203ق/765یا868-718م) هشتمین امام شیعیان، پس از شهادت به دستور مأمون خلیفه عباسی در كنار مقبره هارون الرشید در دهی به نام سناباد به خاك سپرده شد.¹ نخستین بنای حرم امام رضا(ع) بر فراز گور هارون الرشید ساخته شد.²

مَقْدسی برای نخستین بار در كتاب خود از حرم امام رضا(ع) به «مشهد» تعبیر كرده است.³ در زمان دیالمه به تزئینات حرم افزوده شد.⁴ اما سبك تكین غزنوی حرم مطهر را ویران و زیارت آن را ممنوع ساخت، تا این‌كه در زمان محمود غزنوی بنای حرم مرمت و توسعه داده شد.⁵ این بنا در حمله غزها(548ق/1153م) دچار آسیب شد. سنجر سلجوقی (د552ق/1157م) حرم را مرمت كرده و گنبدی نیز بر آن ساخت. در روزگار خوارزمشاهیان نیز بر تزئینات حرم افزوده شد.⁶ با حمله مغول‌ها خساراتی به حرم وارد شد كه یك قرن بعد در دوره سلطان اولجایتو مرمت و گنبد حرم نیز تجدید بنا شد. در زمان تیموریان گوهرشاد آغا همسر شاهرخ تیموری دو رواق «دارالحفّاظ» و «دارالسّیاده» و مسجد جامع معروف «گوهرشاد» را (821ق/1418ق) زیر نظر معمار بزرگ، قوام‌الدین شیرازی ساخت.⁷

در زمان سلطان حسین بایقرا نیز نیمی از صحن عتیق و ایوان امیرعلی شیرنوایی ساخته شد.⁸ در دوره صفویان طلاكاری گنبد سلطان محمد خدابنده صفوی ترمیم و طلاكاری مناره روزگار غزنویان، در ایام شاه طهماسب اول(984ق/1576م) به انجام رسید.⁹ شاه عباس اول، علاوه بر توسعه صحن عتیق، طلاكاری گنبد حرم را نیز مرمت كرد. وی تعدای قرآن خطی منسوب به ائمه اطهار(ع) تقدیم آستان قدس كرد و املاك زیادی را وقف حرم كرد.¹⁰ شاه عباس دوم (1077ق/1666م) صحن عتیق را كاشی‌كاری و شاه سلیمان(1105ق/1693م) گنبد مطهر را كه بر اثر زلزله (1084ق/1673م) شكاف برداشته بود مرمت كرد و چندین مدرسه ساخت. ایوان و رواقِ الله‌وردی‌خان و رواق حاتم‌خانی نیز از ساخته‌های امیران بزرگ دولت صفوی است.¹² نادرشاه افشار مناره دوره غزنویان و ایوان امیرعلی شیر را طلاكاری كرد(1160ق/1747م) و مناره‌ای در همان صحن برپا داشت و اشیائی زرین و گوهر‌نشان  به آستان قدس تقدیم داشت. سقا‌خانه «صحن‌عتیق» هم از بناهای نادری است. در روزگار قاجاریه صحن جدید ساخته شد. ایوان شاه عباس صحن عتیق، توحیدخانه مباركه مرمت و ایوان ناصری طلاكاری شد و در زمان تولیت عضدالملك (1276ق/1859م) روی نقاشی‌ها و كاشی‌های نفیس حرم آئینه‌كاری شد. گنبد حرم مطهر كه در (1330ق/1912م) توسط متجاوزان روسیه تزاری گلوله‌‌باران شده بود¹³ توسط حسین میرزا نیرّالدوله والی خراسان و با كمك اشخاص نیكوكار مرمت شد. در زمان پهلوی ضمن توسعه خیابان‌های اطراف حرم تعدای از بناهای آستان قدس و خود ضریح مطهر مرمت گردید و ساختمان‌های جدید اداری، كتابخانه و موزه ایجاد شد.¹⁴ ار كارهای انجام گرفته پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایجاد بست طبرسی، دانشگاه علوم اسلامی، صحن جمهوری اسلامی و قدس، آغاز بنای جدید كتابخانه و موزه و رواق «دارالولایه» می‌باشد.

حرم: بنایی مستطیل شكل به طول90/10 و عرض40/10 متر ارتفاع80/18 متر.

بقعه و ضریح: قدیم‌ترین ضریح مربوط به خوارزمشاهیان بوده و در دوره‌های بعد نیز تغییرات و تعمیراتی در ضریح صورت گرفته است. و اكنون ضریح جدید آن در حال آماده‌سازی است.

گنبد: گنبد دو پوشش است: پوشش داخلی كه مقرنس كاری است، پوشش بیرونی با20/31 متر ارتفاع كه پوشیده از خشت‌های مسی با لایه‌ای از طلاست.

گلدسته‌ها: حرم دارای دو گلدسته به ارتفاع50/40 متر است. یكی از آثار سوری بن معتز در زمان غزنویان و دیگری ساخته نادرشاه.¹⁵

صحن‌ها: صحن عتیق (انقلاب)، صحن جدید (آزادی)، صحن امام‌خمینی (موزه سابق)، صحن جمهوری اسلامی، صحن قدس.

رواق‌ها: دارالحفّاظ، دارُالسیّاده، دارُالسَّعاده، دارُالضَّیافَه، دارُالذَّكرْ، دارُالسُّرور، دارالعَّزه، دارالسَّلام، دارالشُّكر، دارالفَیض، دارالولایه، رواق توحیدخانه، رواق حاتم‌خانی، رواق الله‌وردی‌خان، رواق مسجد بالاسرمبارك.

بست‌ها: بست‌ها آغاز حریم ابنیه آستان قدس به شمار می‌روند كه در شرق، غرب و شمال واقع شده‌اند.¹⁶

مؤسسات فرهنگی: شامل كتابخانه، موزه، دانشگاه علوم اسلامی، مؤسسه پژوهش‌های اسلامی، بنیاد فرهنگی رضوی و مؤسسه چاپ و انتشارات می‌باشد.¹⁷

موقوفات: اموال منقول و غیرمنقول بسیاری در سراسر ایران به ویژه از دوره صفویه به این سو وقف آستان قدس شده است كه اسناد آن موجود است.¹⁸

تولیت و تشكیلات اداری: تا زمان تهماسب اول صفوی اداره آستان قدس به وسیله نقیبان بوده. طهماسب برای اولین بار امیر ابوالولی را متولی آستان كرد.¹⁹ محاسبات مالی آستان نیز به شیوه سیاق‌نویسی بوده تا این‌كه در 1305، 1328، 1354ش آئین‌نامه‌های اداری و مالی جدیدی برای اداره آستان قدس وضع گردید.²⁰ آستانه رضوی مشهد اكنون مهم‌ترین كانون زیارتگاهی در ایران است كه از این رو در صنعت گردشگری نیز تأثیر فراوان دارد و به این دلیل در مركز شهر مشهد طرح‌های بزرگ عمرانی به اجرا در آمده است.

مآخذ:

1. بیهقی، ابوالفضل. تاریخ بیهقی. تصحیح علی اكبر فیاض، مشهد: 1356، دانشگاه فردوسی، ص531.
2. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. مسالك و ممالك. به اهتمام ایرج افشار، تهران: 1372،  انتشارات علمی و فرهنگی، چ چهارم، ص203.
3. مقدسی، محمد بن احمد. احسن التقاسیم. ترجمه علینقی منزوی، تهران: 1361، شركت مؤلفان و مترجمان ایران، ج2، ص515.
4. ابن‌بابویه، ابی جعفر الصّدوق. عیون اخبار الرّضا. ج1، قم: كتاب‌فروشی طوس، 1362، ج2، ص719.
5. ابن اثیر، عزّالدیّن علی. تاریخ كامل. ترجمه خلیلی و حالت، تهران: شركت چاپ و انتشارات كتب ایران، بی‌تا، ج 16، ص114-116؛ محمد هاشم بن محمدعلی. منتخب التواریخ. كتاب‌فروشی اسلامیه، 1382ق، ص 609.
6. امور فرهنگی آستان قدس، آستان قدس دیروز، امروز، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، 1356، ص29.
7. خواندمیر، غیاث‌الّدین بن همام الدّین الحسین. حبیب السیر. به اهتمام محّمد دبیر سیاقی، ج4، چاپ دوم، بی‌جا، 1353، ص14.
8. گروسه، رنه. امپراتوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میكده، تهران: 1368، شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، ص770-771.
9. اسكندر بیگ منشی. عالم آرای عباسی. تهران: 1350، انتشارات امیركبیر، چاپ دوم، ج1، ص52؛ و افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌الله. نقاوه الآثار. به اهتمام احسان شرقی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1350، ص 13، 372، 373.
10. فلسفی، نصرالله. زندگی شاه عبّاس اوّل. تهران: 1371، انتشارات علمی، چاپ پنجم، ج1، ص 375، 860.
11. منجّم، ملاّ جلال‌الدین. تاریخ عباسی. به كوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران: 1366، انتشارات وحید، چاپ اول، ص 117.
12. ادیب‌هروی، محمّد. حدیقه الرّضویّه. مشهد: 1327، چاپ سربی، ص39.
13. سایكس، سرپرسی. تاریخ ایران. ترجمه سید محمد تقی‌فخر داعی‌گیلانی. تهران: 1343، شركت سهامی چاپ و انتشار، ج2، ص655.
14. كارنامه دو ساله آستان قدس رضوی. تهیه و تنظیم روابط عمومی اداره امور فرهنگی، مشهد: بی‌نا، بی‌تا؛ خوانساری، محمدباقر. روضات الجنات. بیروت: 1390ق، ج 6، ص 273.
15. اعتضاد‌پور، علی. «ابنیه آستان قدس» نامه آستان قدس. دوره 6، 1344، ص 225.
16. قصابیان، محمد. تاریخ مشهد. مشهد: 1377، الضار، ص 246.
17. عطاردی، عزیزالله. تاریخ آستان قدس.  ؟: ج 1، 1371، عطارد، ص369 .
18. مؤتمن، علی. راهنما یا تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: 1348، آستان قدس؛ اسناد موقوفات آستان قدس رضوی در هرات، به كوشش علی كریمیان، تهران: 1378، سازمان اسناد ملی.
19. كاویانی، احتشام. شمس‌الشموس. بی‌جا، 1354، ص36-39.
20. سجادی، صادق. «آستان قدس رضوی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1367، مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، ص349. حشمت‌اله عزیزی