آسیای آبی
اسیای ابی، یا اسیاب، اسیایی که با نیروی اب گردد و در برخی شهرها و روستاهای ایران ان را به لفظ عربی طاحون و طاحونه نیز نامند.
رکن اصلی اسیاب یک چرخ چوبی است که به صورت افقی یا عمودی در گذر اب قرار دارد و مستقیماً یا با واسطه به سنگ زبرین اسیا وصل است. چرخاب افقی در زیر سنگهای اسیا و چرخاب قائم یا عمودی در کنار سنگهای اسیا کار گذاشته میشوند. چرخاب افقی با میلهای که از میان سنگ زیرین میگذرد به گلوی سنگِ گَردانِ اسیا وصل است. چرخاب عمودی با یک چرخ دنده چوبی به محور عمودی زیر سنگها میپیوندد و با واسطه به سنگِ گَردان متصل میشود[۱].
از قدیم سه نوع اسیای ابگرد و تنورهای، ناوی و چرخی در ایران کار میکردهاند:
- اسیای تنورهای که چرخاب ان با فشار نیروی ابِ انباشته شده در چال یا تنوره اسیاب میچرخد[۲]. اسیابهای تنورهای بیشتر در جاهای کم اب ساخته میشدهاند، مانند اسیاب بیده و اسیاب دوسنگه در دهات یزد که با اب قنات،[۳] و اسیابهای فین کاشان که با اب چشمه کار میکردند[۴].
- اسیاب ناوی که چرخاب ان با فشار نیروی اب جاری در یک ناو یا ناودان که با شیب تند کار گذاشتهاند، میچرخد. اسیاب ناوی معمولاً در مناطق کوهستانی ایران به کار گرفته میشوند.
- اسیاب چرخی، که چرخاب ان به طور قائم کار گذاشته شده و با فشار نیروی اب جاری از ابراهی با شیب بسیار تند در مسیر رودخانه یا نهر میچرخد. اسیای چرخی در ایران کاربرد بسیار داشت. مقدسی (سده 4ق/ 11م) در اهواز و در محلی به نام کارشنان چنین اسیابهایی را دیده بوده است[۵]. اسیابهای قدیم دزفول در رودخانه دز و اسیابهای نهر شاهجرد اهواز نمونههایی از اسیای چرخی بودهاند. کاربرد اسیای ابی در ایران به دوره و زمانی باز میگردد که اقوام ایرانی در کنار چشمهها و رودخانهها سکونت گزیده و به زراعت مشغول بودهاند. بنابر یک افسانه ایرانی نخستین بار همای چهرازاد، دختر بهمن، پادشاه کیانی، حدود سه هزار سال پیش رسم «ابْ اسیا» را در ایران، که پیش از ان دست اسیا رسم بود، رواج داد[۶]. قدیمترین اشاره تاریخی به اب اسیا در ایران، اشاره استرابون، جغرافیدان یونانی، به اسیابی است که داروسازان دوره اشکانی در سال 65 پ م ساخته بودند. این اسیاب کوچک میلهای قائم و تعدادی تیغه یا پرّه ملاقه شکل داشته است[۷]. اسیای ابی در دوره ساسانی در شهرها و روستاهایی که اب کافی داشتند، رایج بوده است. امروزه نیز اثار ویرانه اسیابهایی از این دوره بازمانده است، مانند دو اسیابخانه سنگی معروف به «اَسییُ گُوْری» [Asīyo gowrī ](اسیای گبری)، در پیرامون شهر خرماباد لرستان و اسیا سنگی وِرازْرَ [Veraz ra](گُراز راه) در اَلِشْتَر لرستان،[۸] اسیابهای اطراف سد گَرگَر، یا بند ترازو در شوشتر، اسیابهای سَرْبَند رودخانه دز در دزفول، و خرابههای سه اسیاب سنگی در پای پل سیاه اهواز[۹]. جغرافیدانان و تاریخنگاران اسلامی نیز به تداول اسیابهای ابی در سدههای اغازین اسلامی اشاره کردهاند. نویسنده تاریخ قم (سده 4 ق) به 51 اسیاب با نام انها در مسیر رود و نهرهای قم اشاره میکند[۱۰]. بنابر نوشته حمدالله مستوفی (سده 8ق/ 14م) ، نیشابوریان 40 اسیاب در مسیر اب رودخانه شهر ساخته بودند[۱۱]. مقدسی در وصف شگفتیهای دیدنی فارس از بندِ امیر، (احتمالاً از 365ق/ 975م)، رودخانه کُر و 10 اسیاب پای ان یاد میکند[۱۲].
مآخذ
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی
- ↑ یادداشتهای مؤلف.
- ↑ یادداشتهای مؤلف.
- ↑ پاپلییزدی، محمدحسین. «اسیابهایی که با اب قنات کار میکنند»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی. س 18، ش 1، مشهد: 1364، ص 12 و 15.
- ↑ ضرابی، عبدالرحیم. تاریخ کاشان. به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1341، ص 73.
- ↑ مقدسی، محمدبن احمد. احسن التقاسیم. ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361، 2/615.
- ↑ گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک. زینالاخبار. به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 15.
- ↑ Wulf, Hans E. The Traditional Crafts of Persia. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 280.
- ↑ ایزدپناه، حمید. اثار باستانی و تاریخی لرستان. تهران: انجمن اثار ملی، 1355، 1/ 104 و 108، 3/ 283-284.
- ↑ پژوهشهای میدانی مؤلف.
- ↑ قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، به کوشش جلالالدین تهرانی، تهران: مطبعه مجلس، 1313، ص 53-56.
- ↑ مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: 1915 م، ص 148.
- ↑ مقدسی. همان. 2/661. تلخیص: بلوکباشی، علی. «اسیا»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/373-374.