آسیای ستوری

اسیای ستوری، اسیایی که با نیروی حیوان می‌چرخد. این نوع اسیا در ایران معمولاً به خَراس، یعنی بزرگ اس معروف است. اسیای ستوری را معمولاً با اسب، شتر، گاو و گاهی با خر و استر می‌گردانند. حرکت دایره‌وار حیوان، سنگ رویی را به دور محوری قائم، که از میان سنگ ثابت زیرین اسیا بیرون امده است، می‌گرداند.

خراس در ایران، بیشتر در جاهای خشک و کم اب و در عصّارخانه‌ها به کار می‌رفته است. مثلاً سرخس که شهری خشک و کم اب بوده، اسیای ابی نداشته است و مردم برای ارد کردن غلات از خراس استفاده می‌کرده‌اند.

در برخی نقاط ایران اسیاهای ابی را به گونه‌ای می‌ساختند که به هنگام خشکسالی یا تنگابی بتوانند انها را با نیروی چارپا نیز بگردانند. مثلاً به هنگامی که اب زاینده‌رود در تابستان در اصفهان کم یا خشک می‌شد، اسیابان‌ها از ستور برای چرخاندن سنگ‌های اسیا استفاده می‌کردند. اصفهانی‌ها اسیاهای ستوری یا طاحونه را، که بیشتر با گاو می‌گرداندند، اسیای گاوی می‌نامیدند.

در ایران اسیای ستوری پیشینه‌ای دراز دارد. از زمان و محل اولیة کاربرد خراس اگاهی دقیقی نداریم. برخی روایات تاریخی کاربرد اسیای اسبگرد را نخستین بار در چین دانسته‌اند. در دوران باستان زمانی که رومیان از بردگان برای چرخاندن سنگ‌های بزرگ اسیا بهره می‌بردند، ایرانیان چارپایان و نیروی اب و باد را برای گرداندن سنگ‌های اسیا به کار می‌بردند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی