سنندج

سنندج، مرکز استان مرزی کردستان و مرکز شهرستانی به همین نام واقع در غرب کشور.

شهرستان سنندج از شمال با شهرستان دیواندره، از شرق با شهرستان قروه، از جنوب با شهرستان کامیاران، از غرب با شهرستان‌های مریوان و سروآباد، همسایه است و بر پایه آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 2 بخش، 2 شهر و 10 دهستان است.

شهر سنندج با مختصات جغرافیایی ً45 َ59 ْ46 طول شرقی و ً00 َ19 ْ35 عرض شمالی و ارتفاع 1480 متر، با آب‌ و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک و با متوسط بارندگی 480 میلی‌متر، محصور در ارتفاعاتی است که تقریباً دور تا دور شهر را فرا گرفته است. مرتفع‌ترین این کو‌ه‌ها عبارت‌اند از: کوچک‌سار (2946 متر)، آبیدر بزرگ (2550 متر)، شیخ معروف (2895 متر) و کوه یوسف سیاه (2550 متر). این ارتفاعات منشا و بستر آبریزها و رودخانه‌های متعددی شده‌اند که در اطراف شهر جریان دارند که قشلاق، قزل‌اوزن، آب سیروان و گاوه رود، از آن جمله‌اند.3 فاصله سنندج تا تهران از راه زمینی 501 کم4 و از طریق هوا 391 کم است.5 این شهر توسط راه‌های آسفالت شده با دیگر شهرهای استان و نیز استان‌های همجوار مرتبط است و تا مرز عراق، به خط مستقیم در روی نقشه، حدود 80 کم فاصله دارد.6 در منابع تاریخی از سنندج با نام‌های سانان‌ دژ، سندنیز، سنه، سنه‌دژ، سیَیرم، کُرد کوک یاد شده است.7

سنندج شهر نو بنیادی است که تأسیس آن را به سلیمان خان اردلان، والی کردستان و به روزگار صفویان نسبت می‌دهند. در منابع جغرافیایی قدیم نامی از سنندج به چشم نمی‌خورد و بی‌تردید بنیان این شهر بر روی بازمانده شهر یا دژی بوده است که در برخی منابع به سه دژ یا سنه‌دژ معروف بوده است.8 چنانکه بارتولد در این زمینه می‌نویسد:9 «ولایت بین کرمانشاه و آذربایجان در این زمان به اردلان موسوم است که شهر مهم آن سنه است.» وی در ادامه می‌نویسد: «در قرن نوزدهم والی کرد شهر سنه، در حقیقت امر به کلی مستقل و در قید دولت ایران نبود. این ولایت را فقط در زمان ناصرالدین شاه مطیع دولت ساختند. شاه عموی خود را به فرمانروایی سنه اعزام نمود و پس از فوت والی مزبور، پسرش جانشین او گردید». با تأسیس استان کردستان در 1337 10 و انتخاب سنندج به عنوان مرکز آن، این شهر به تدریج به یکی از شهرهای مهم واقع در غرب کشورتبدیل شد به گونه‌ای که با تأسیس مراکز متعدد آموزشی و خدماتی پذیرای بسیاری از مهاجران گردید. جمعیت شهر سنندج در نخستین سرشماری عمومی ایران در 1335، تعداد 40461 تن بود که در 1375 به 277808 تن11 و طبق برآوردها در 1384 به 327969 تن رسیده است.12 شهر سنندج افزون بر جاذبه‌های طبیعی در حومه خود نظیر ارتفاعات صلوات آباد، کوه آبیدر و دریاچه سد قشلاق، در داخل نیز با تأسیس امکانات تفریحی و رفاهی، سالانه گردشگران بسیاری را به سوی خود جلب می‌کند. مسجد جامع سنندج، عمارت خسروآباد، عمارت مشیردیوان، عمارت گنجینه (موزه)، از جمله آثار برجای مانده از قدیم در این شهر است.¹³

مآخذ:

1.  

2.    

3.     جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 727.

4.    سازمان نقشه‌برداری کشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1380.

5.    جعفری، عباس. شناسنامه جغرافیای طبیعی ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1360، ص 23.

6.     سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 20 و 21.

7.     چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 220.

8.    افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام‌ شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص412.

9.    بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص 215.

10.  امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص97 و 98.

11.  نورالهی، طه. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 109 و 185.

12.  مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 162.

13.  سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش)، جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 52-57.

غلامحسین تکمیل همایون