لغت فرس اسدی

لغت فُرس اَسَدی / یا فرهنگ اَسَدی نخستین فرهنگ فارسی متکی به شواهد شعری تألیف حکیم ابومنصور علی اسدی طوسی* (د 465 ق) ظاهراً اسدی پس از نظم گرشاسب نامه* (سروده 458 ق) به خواهش شاگردش، اردشیر بن دیلمسپار النجمی القطبی شاعر به تألیف این کتاب پرداخته است. ترتیب لغات لغت فرس بر اساس حرف آخر به عنوان «باب» است. بدین معنا که مؤلف فرهنگ را با لغاتی که آخر آن‌ها به حرف الف ختم می‌شود، با عنوان «باب الف» آغاز کرده و با لغاتی که آخرشان به «ی» پایان می‌یابد با عنوان «باب یا» پایان بخشیده است. هدف اصلی اسدی از تألیف لغت فرس به ـ تصریح خودش ـ؛ رفع اشکال از واژه‌های دشوار زبان دری برای سرایندگان معاصر مؤلف در اران و آذربایجان بوده که با لغات دری در خراسان و ماوراءالنهر آشنایی نداشته‌اند. گفتنی است که اسدی در این فرهنگ از ابیات «گرشاسب نامه» به عنوان شاهد برای برخی از واژه‌ها بهره برده است. او با تألیف این اثر نه تنها به دلیل ضبط و تعریف واژگان و تعیین عرف‌ها، بلکه به خاطر درج اشعار شاعران متقدم چون ابوشکور بلخی*، شهید بلخی*، رودکی* و معرفی آنان، کمک شایانی به زبان و ادب پارسی کرده است. لغت فرس اساس کار همه فرهنگ‌نویسان بعدی قرار گرفته است. نخستین بار به وسیله پاول هرن آلمانی [P. Horn](گوتینگن، 1897م) و دیگر بار  به تصحیح عباس اقبال آشتیانی (تهران، 1319ش) و محمد دبیرسیاقی (تهران، 1336 و 1356 ش) به چاپ رسید. فتح‌الله مجتبایی و علی اشرف صادقی نیز چاپ منقحی از آن ارائه داده‌اند.

مآخذ:

1. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگ‌های فارسی به فارسی و فارسی به زبان‌های دیگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 18.
2. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، چ 9، 1373، ج 5، ب 1، ص 403، 902.
3. نفیسی، سعید. «لغت فرس اسدی»، مقدمه لغت نامه دهخدا. گروهی از نویسندگان، تهران: دانشگاه تهران، 1338، ص 186.
4. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگ‌های فارسی به فارسی و فارسی به زبان‌های دیگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 19 ، 20.
5. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، چ 9، 1373، ج 5، ب 1، ص 903.
6. فروزانفر، بدیع‌الزمان. سخن و سخنوران. تهران: خوارزمی، چ 2، 1350، ص 453.
7. مرادی، نورالله. مرجع شناسی. تهران: فرهنگ معاصر، چ 1، 1372، ص131 ، 132.

[1].

ابوالقاسم رادفر