استان قزوین

قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استان‌های مازنداران و گیلان، از غرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مرکزی و همدان همسایه است.

باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی ازhttps://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86

استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد.

این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: آبیک، البرز، تاکستان و قزوین.

استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استان‌های مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوه‌های البرز غربی و کوه‌های طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوه‌های آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و البرز، در همین دشت قرار دارند.

درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوت‌هایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواری‌های شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی توده‌های هوای مدیترانه‌ای می‌شود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش می‌یابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار می‌دهد. بخش عمده‌ای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد.

رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبه‌های متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر می‌ریزد.

جریان‌های سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه می‌گیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل می‌دهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان می‌شوند.

استان قزوین، عموماً بر روی منطقه‌ای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌های متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزله‌های شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد.

سرزمین قزوین، با نام‌های باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقب‌های باب الجنه، دارالموحدین، از گذشته‌های دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.

در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»

در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...».

و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیه‌های معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»

در عصر مغول، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده می‌شد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته می‌شد. در عصر صفوی، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت.

و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالت‌های ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره می‌شد. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالت‌های ایران بود، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت  و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید.

شهرستان‌های تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است.

استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استان‌های مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرک‌های صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاه‌های مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استان‌های توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌های گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگل‌های طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیت‌های اقتصادی فراهم ساخته است.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون