پهلوانی
پهلوانی، در ادب فارسی، داستانهایی را كه به پهلوانان تعلّق دارد، پهلوانی گویند. عالیترین نمونه این داستانها را در شاهنامه فردوسی میتوان دید. شاهنامه را معمولاً به سه دوره اساطیری، پهلوانی و تاریخی تقسیم كردهاند.1 دوره پهلوانی در شاهنامه با نبرد میان خیر و شر، یعنی با قیام كاوه آهنگر در برابر ضحاك آغاز میشود و با قتل رستم و سلطنت بهمن پسر اسفندیار پایان میپذیرد. این دوره را باید عهد جنگهای طولانی و بزرگ دانست. در این عهد، همه چیز، خواه زمان و دوره سلطنت و عمر و خواه حوادث و اتفاقها و اشخاص، خارقالعاده و از حدّ بیرون است.2 مهمترین رخدادهای پهلوانی ـ رزمی موجود در شاهنامه به ترتیب: كشته شدن ایرج توسط برادرانش سلم و تور، كینخواهی منوچهر از سلم و تور، جنگهای نوذر، گرشاسب، كیقباد و كیكاووس با تورانیان، داستانهای رستم و سهراب، سیاووش و كشته شدن او به فرمان افراسیاب، تولد و پرورش كیخسرو در توران و جنگهای او با افراسیاب داستان بیژن و منیژه، جنگ گشتاسب با ارجاسب تورانی، هفت خوان اسفندیار و جنگ رستم با اسفندیار هستند.4 پهلوانان شاهنامه نیز سه رستهاند: 1ـ پهلوانان نیكوكار مانند فریدون و سیاووش، 2ـ پهلوانان بدكار چون ضحّاك، سلم و تور، 3ـ پهلوانانی كه آمیختهای از نیكی و بدی هستند نظیر كاووس و پیران. وجه اشتراك همه این پهلوانان حدّت، قدرت و قاطعیت است.3
مآخذ:
1. ادب فارسی در آسیای مركزی؛ دانشنامه ادب فارسی (1). به سرپرستی حسن انوشه، تهران: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی دانشنامه، 1375، ص 523.
2. صفا، ذبیح الله. حماسهسرایی در ایران. تهران: امیركبیر، چ 3، 1352، ص 208 و 210.
3. اسلامی ندوشن، محمدعلی. زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه. تهران: انجمن آثار ملی، 1348، ص 118ـ 119 (به اختصار).
4. رزمجو، حسین. قلمرو ادبیات حماسی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چ 1، 1381، ج 2، ص 190ـ 191 (به اختصار).
ابوالقاسم رادفر