مرثیه
مرثیه، سخنان یا اشعاری در سوگ كسی یا عزای شهادت و مظلومیت اولیای دین و مذهب اسلام و شیعه ، بهویژه عزای حسین بن علی (ع) و برشمردن صفات و محاسن شهید؛1 مرثیه یكی از نمودهای مجردی است كه در پیدایش تعزیه از تحولات روضه خوانی نقش به سزایی ایفا كرده است. مرثیه یكی از انواع شعر غنایی،2 نوحه سرائی و شعری است كه به یاد و ستایش فردی كه از دنیا رفته، سروده میشود.3 اشعار مراثی بیشتر به شكل قصیده یا قطعه و به مناسبتهای غم بار، به خصوص در حق پیغمبر و اهل بیت او سروده میشود؛ مانند مراثی محتشم كاشانی؛4 (متوفی 996ق). محتشم، از بهترین شعرای مرثیه ساز است، این فن را به حد كمال رسانید و دوازده بند او معروف است.5 «میرزا رحیم یغما» معروف به یغمای جندقی (متولد 1196ق)6 از مرثیه، برای ساختن نوحه برای سینه زنی و یا سنگ زنی كه از آهنگهای ضربی كلامی برخوردار است، استفاده كرد و نوع تازهای از مراثی بهوجود آورد كه به سرودهای ملی شباهت دارد.7 رسم مرثیه نگاری به افتخار عزیزان متوفی از قبل از اسلام در ایران باستان وجود داشته است؛ میتوان روایات سوگواری برای سیاووش و گریستن مغان را نیز مرثیه دانست.8 فرق مرثیه با مقتلهای منظوم این است كه شاعر مرثیهسرا در این نوع اشعار كمتر به شرح جزئیات حوادث به لحاظ تاریخی میپردازد؛ بلكه بیشتر به جنبههای برجسته و نمایان وقایع جانسوز و با سود جستن از جملات احساسی و عاطفی تأكید دارد و به همین دلیل ویژگیهای نیمه نمایشی آن بارز است.9 با رسمی شدن مذهب شیعه توسط شاهان صفوی، مرثیه سرایی از رونق زیادی برخوردار شد.10
مآخذ:
1. شهیدی، عنایتالله. تعزیه و تعزیه خوانی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول، 1380، ص507.
2. میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژهنامة هنر شاعری. تهران: مهناز، 1373، ص238.
3. شهریاری، خسرو. كتاب نمایش. تهران: امیركبیر، چاپ اول، 1365، دفتر اول (آ – و)، ص270.
4. دایرةالمعارف فارسی: به سرپرستی غلامحسین مصاحب، تهران: شركت سهامی كتابهای جیبی، چاپ سوم، 1381، جلد دوم، بخش دوم (م ـ ی)، ص2738.
5. آرینپور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: شركت سهامی كتابهای جیبی، چاپ اول، 1350، جلد اول، ص7.
6. همانجا: ص109.
7. همانجا: ص117.
8. تعزیه «نیایش و نمایش در ایران. گردآورنده پتر جی، چلكووسكی، ترجمة داود حاتمی، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، 1367، ص273 و 274.
9. شهیدی، عنایتالله. تعزیه و تعزیهخوانی.... ص507.
10. میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژهنامة هنر شاعری.... ص238.
محمود عزیزی