سبک نثر ساده و مرسل
۱) سبک نثر فارسی در دورهی اول (۴۵۰ - ۳۰۰ق) نثر ساده و مرسل
دورهی اول نثر فارسی به دو بخش تقسیم میشود. نخست: از آغاز دورهی نثرنویسی تا اواخر نیمهی اول قرن پنجم. دوم: از اواخر نیمهی اول قرن پنجم تا اوایل قرن ششم'. بخش دوم این تقسیم را در بررسی سبک دورهی دوم خواهیم آورد. قدیمیترین آثاری که از آغاز نثرنویسی در دست است عموماً نثرهای کلامی و دینی، حماسی، تاریخی، علمی، فلسفی و عرفانی است. کتابهایی نظیر: رسالهای در عقاید حنفیان تألیف حکیم ابوالقاسم سمرقندی (م ۳۴۳ق)، مقدمهی شاهنامه ابومنصوری که تدوین گروهی از راویان حماسهی ملی ایران است و تنها مقدمهی آن باقی است، تاریخ بلعمی که ترجمهای از تاریخ الرسل و الملوک طبری است، ترجمهی تفسیر طبری، رسالهی استخراج و رسالهی شش فصل تألیف محمدبن ایوب طبری، حدودالعالم، عجایب البلدان از ابوالمؤید بلخی، الابنیه عن حقایق الادویه از ابومنصور موفق بن علی هروی،آثار فارسی ابنسینا از جمله دانشنامهی علایی و رسالهی رگشناسی، التفهیم از بیرونی، تاریخ سیستان، زین الاخبار گردیزی، آثار ناصر خسرو، کشفالمحجوب از ابویعقوب سگزی^{۲}.
۱. خطیبی: فن نثر در ادب پارسی، ص ۱۲۱. ۲. بهار: سبک شناسی، ج۲، ص ۱.
۱۲۴
تاریخ ادب پارسی و...
سبک نثر کتابهای مذکور، مرسل و ساده است و مختصات زبانی و سبکی آنها چنین است: لغات فارسی آنها از نظر بسامد بر دیگر لغات خصوصاً عربی غلبه دارد بویژه در مقدمهی شاهنامه ابومنصوری که درصد واژگان عربی %۱ یا %۲ است^{۱}. نثر شاهنامه که از نمونههای نادر ادبیات حماسی منثور است، از خصوصیات بدیعی چون موازنه، مترادفات و... بهدور است. اما کتابهای ترجمه شده از عربی مثل ترجمهی تفسیر طبری درصد لغات عربی بیشتری دارند.
بههر روی مختصات زبانی سبک نثر مرسل را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد: خالی بودن نثر از لغات عربی بهجز معدودی از لغات دینی و سیاسی که معادل فارسی نداشت، عدم وجود صنایع لفظی و معنوی، عدم استفاده از آیات و احادیث جهت زینت کلام، تأثیر اندک سبک و سیاق جملات عربی در آثار ترجمهشده، استفادهی اندک از اشعار و امثال فارسی و عربی،کوتاهی جملات، تکرار افعال و الفاظ در جملات، ایجاز، وضع و استعمال اصطلاحات علمی در مقابل عربی، استفاده از برخی ساختهای نحوی و صرفی در نثر این دوره که آن را از دورههای قبل متمایز میسازد، مثل: حروف اضافهی مضاعف، استفاده از پیشوندهای ویژهی فعل، تطبیق صفت و موصوف و جمع بستن مجدد کلمات جمع عربی ...2
کتابهای صوفیه هم در این دوره در نهایت سادگی نگارش یافتهاست و لغات فارسی فراوانی در آنها بهکار رفته است که در ادوار بعد فراموش گشت مثل کشفالمحجوب هجویری. بههر روی به عنوان نمونهی عالی نثر مرسل و سادهی فارسی در این دوره از دو کتاب تاریخ بلعمی و حدود العالم نام برد. .
۱. همان، ص ۷.
۲. خطیبی: فن نثر در ادب پارسی صص ۱۳۰ - ۱۲۷ و همچنین رک: بهار: سبک شناسی، ج ۲. صص ۶۱ - ۵۴.
سبک نثر فارسی
۱۲۵