مفرد
۱۰-۲) مفرد
شعری است دارای یک بیت و قالبی است کم استعمال اینکه دو مصراع قافیه داشته باشند یا نه، اختیاری است. عموماً مفردات در مضامین اخلاقی و تعلیمی است. معمولاً شاعران مفردات را به مناسبت مطلب میآورند و بیشتر در نامهها و رسایل و منشأت آمده است^{۱}. معروفترین مفردات شعر فارسی از شیخ سعدی است که در پایان دیوانش آمدهاست.
۱۱-۲) مستزاد
مستزاد آن است که در پایان هر یک از قالبهای شعر فارسی، قطعه و جملهای کوتاه متناسب با مضمون بیاورند که در معنی با آن مصراع مربوط باشد. مستزاد از نظر وزن عروضی خارج از ارکان اصلی شعر است و بخشی زایدی بر آن است و بدین خاطر بدان «مستزاد» گفتهاند. گویا نخستین مستزاد در شعر فارسی از مسعود سعد سلمان، است ولی عدهای بر این باورند که قبل از او، ابو سعید ابیالخیر در قرن پنجم مستزاد داشته است و این دو بیت را به او نسبت میدهند: از دوست پیام آمد کارآسته کن کار مهر دل پیش آر و فضول از ره بردار
این است شریعت این است طریقت
۱. هسایی: فنون بلاغت و صناعات ادبی، ص ۱۰۱.
انواع ادبی در ادبیات فارسی
۲۳۹
شاعران دیگر چون کمال خجندی، مشتاق اصفهانی و ملک الشعرای بهار به این قالب سرودهاند. از مستزادهای معروف، شعر ملک الشعرای بهار در حوادث انقلاب مشروطه است:
با شه ایران ز آزادی سخن گفتن خطاست
کار ایران با خداست
مذهب شاهنشه ایران ز مذهبها جداست
کار ایران با خداست
شاه مست و میر مست و شحنه مست و شیخ مست
هردم از دستان مستان فتنه و غوغا بهپاست
مملکت رفته ز دست
کار ایران با خداست
هردم از دریای استبداد آید بر فراز
موجهای جانگداز ...
مصراعهای مستزاد شعر فوق در حکم شعارهای سیاسی آن عصر بوده است.