بندسازی یا سدسازی
بند سازی یا سدسازی
اصطلاح فارسی سد «بند» است. در ایران باستان انواع سد را بند مینامیدند؛ چه آنهایی، که به منظور بالا آوردن سطح آب رودخانه و سوار شدن آن به سواحل رودخانه ساخته میشده و چه آنهایی که به منظور ذخیره آب زیاد، احداث میگردیده است. سد از جریان بیهوده آب جلوگیری میکند و امکان بهرهبرداری صحیح از آن را فراهم میسازد. از لحاظ قدمت تاریخ سدسازی، ایران را میتوان در ردیف اول کشورهای سدساز قدیم بشمار آورد. بندهای کوچک و سدهای بزرگ در نقاط مناسب در درون درهها به منظور ذخیره کردن آب، از دیگر نشانههای، تمدن ایران باستان است. از قدیمیترین و جالبترین بندها یا سدها، نمونههای ذیل را میتوان نام برد.
1. Viets. G.increasing water use efficiency by soil management in plant environment and effect
۴۲
گذری بر جغرافیای ایران
بند بهمن (جنوب شیراز) که به احتمال قوی در دوره هخامنشی بنا شده و حدود ۲۰۰۰ سال عمر آن است.
بند امیر که حدود ۱۰۰۰ سال پیش در.زمان عضدالدوله دیلمی تقریباً در ۳۵ کیلومتری شمال شرق شیراز بر روی رودخانه کر احداث شده است این بند در وضعیت فعلی پابرجاست. سد ساوه، این سد که تقریباً در ۳۷ کیلومتری ساوه ساخته شده، بنای آن را به روایتی به دوره ایلخانیان (حدود ۷۰۰ سال پیش) نسبت میدهند: مردم ساوه به آن بند عباس میگویند: از آنجایی که زیر پی این سد سوراخ شده و از آنجا آب بیرون میرود آب در سد بند نمیشود، لذا سد بلا استفاده افتاده است.
تحول عظیم در فن سد سازی، پس از اختراع سیمان در قرن نوزده و پیشرفت علوم مکانیک سیالات، مکانیک خاک، صورت گرفته است. از آن تاریخ به بعد سدهای مرتفعی در نقاط مختلف احداث شده است.۱
در دو دهه اخیر با توجه به تغییر استراتژی اقتصادی کشور و توجه به منابع غیر نفتی، مهار آبهای جاری به عنوان یک سیاست استراتژیک اعلام و سدهای زیادی بر روی رودخانههای ایران بسته شد. سدسازی در کشور با توجه به افزایش روزافزون جمعیت و نیاز به ذخیره سازی و مهار آب و همچنین تأمین آب مورد نیاز کشاورزی و صنعت از جایگاه ویژهای برخوردار است. به همین علت طی سالهای اخیر دولت به امر سدسازی و سرمایهگذاری در این بخش توجه خاصی مبذول داشته است؛ به طوری که همزمان ۴۹ سد در دست احداث و ۷۰ سد در دست مطالعه برای احداث بوده است. تاکنون درحدود ۲۰ سد از سدهای در دست اجرا به بهرهبرداری، رسیده که از جمله آنها سد عظیم کرخه با ۵/۵ میلیارد متر مکعب، سد مارون با ۲/۱ میلیارد متر مکعب و سد تجن با ۵/۰ میلیارد متر مکعب حجم آب تنظیم شدهاند. در حالی که در سال ۱۳۷۵ نیز بخش عمده عملیات طرحهای ۶ سد دیگر به پایان رسیده است و سدهای مذکور به
،لق، حفص یقرواپه مادا...,
water use American Society of agronommy and soil science Madison, wisconsin 1966.
(به نقل از کردوانی، منابع و مسائل آب در ایران.)
۱- عطرچین، محمد، تفسیر سیاست آبی دولت و اولویتهای موجود سمینار آب کشور، وزارت نیرو ۲۴.۲۰ دی ماه ۱۳۵۹.
منابع آب
۴۳۰
بهرهبرداری رسیدهاند. در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی طرحهای ۷ سد زیر اجرا شد: ساختمان سد اهرچای، سد حسنلو در آذربایجان غربی، سد گرکز (گلستان یک) در گنبد، سد شیاده در مازندران، سد فریمان در خراسان و سد چم گردلان در ایلام.
در ایران رودهای پرآبی نظیر سفید رود، کارون، زاینده رود و کرخه، وجود دارند که هر کدام نقشی مؤثر در کشاورزی و آبیاری مزارع اطراف ایفاء میکنند. علاوه بر آن کارون قابل کشتیرانی نیز میباشد. همچنین دریای مازندران در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ایران قرار دارند و از منابع آبی آنها برای کشاورزی استفاده نمیشود ولی در ارزشهای اقتصادی دیگر نظیر کشتیرانی، صید ماهی و... از آنها استفاده شایانی به عمل میآید.
دریاچههای ارومیه، بختگان، نیریز، مهارلو، حوض سلطان دارای آب شور و دریاچههای گهر، نئور، اوان، زرهوار (زروار)، تار و موج، سما، سهند، قوریگل، ولشت، فامور، کلاتی، هامون و هیرمند با آب شیرین، دیگر منابع آبی کشور را تشکیل میدهند.
سد کرج
۱- ایران آباد، ۸ سال تلاش مقدس، روابط عمومی و امور بینالملل سازمان برنامه و بودجه.
۴۴
گذری بر جغرافیای ایران
قنات
سد ساوه