الفبا در ایران

الفبا در ایران

كهن‌ترین سند مكتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان را باید كهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن ندیم در الفهرست، به نقل از ابن مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی كه در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، كشتج، نیم‌كشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نام دبیریه اشاره كرده است (1: 22-25)؛ اما امروزه از میان آنها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در متون پهلوی نیز آمده است كه زرتشت، پس از آوردن دین خود، آن را در هزار ودویست فرگرد به دین دبیره بر صفحات زرین كند و نوشت و سپس گجسته اسكندر آن را سوخت و به دریا افكند (64:2). در حال حاضر، هیچ گونه اطلاعی از این خط كه اوستای آغازین به آن تحریر شده در دست نیست. در مجموع، خطوط رایج در ایران كه در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارك متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آنها تحریر می‌شده عبارتند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اكدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو كه مهم‌ترین آنها (فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است).

1. خط میخی فارسی باستان

این خط، كه همه كتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است كه در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداكننده واژه‌ها از یكدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واكه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد (تصویر 1)

2. خط اوستا

این خط كاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌شود. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است كه از آن میان 14 نشانه به واكه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد. خط اوستا به قدری دقیق و هماهنگ با زبان اوستا شكل گرفته است كه می‌توان تمام واج‌های زبان را با آن نشان داد (تصویر 2). تصوير 1. دستگاه نوشتاری فارسی باستان

3. خط پهلوی

این خط، با دو گونه پهلوی كتابی و پهلوی كتیبه‌ای، خطی است كه آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از كتاب و كتیبه، به آن تحریر شده است. نوع كتابی این خط كه در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود و دارای دشواری‌های فراوانی است كه از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره كرد: تصوير 2. نمونه الفباي زبان اوستا الف. واكه‌های كوتاه دارای نشانه نوشتاری نیستند؛

ب. میل تركیبی میان نشانه‌های نوشتار بسیار زیاد است؛

ج. هزوارش در آن وجود دارد؛

د. دارای املای تاریخی فراوان است؛

ه . هر یك از نشانه‌های نوشتاری دارای چندین ارزش آوایی است.

نوع كتیبه‌ای آن نیز كم وبیش دارای همین ویژگی‌هاست و تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع كتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است (تصویر 3).

تصویر 3. مقایسه الفبای پهلوی با چند الفبای دیگر

تصویر 4. تركیب الفبای پهلوی كتابی با یكدیگر

تصویر 5. الفبای یونانی

تصویر 6. الفبای مانوی

تصویر 7. الفبای سغدی

تصویر 8. نمونه‌ای از كتیبه عیلامی

تصویر 9. نمونه‌ای از نوشته‌های جدا و سرهم هجاهای بسته در اكدی

تصویر 10. (الفبای سریانی با معادل عربی و عبری آرامی)

4. خط فارسی نو

خطی كه در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به‌كار می‌رود در واقع خط عربی است كه با تغییرات اندكی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی به دو دلیل عمده، نخست دشواری بیش از حد خط پهلوی و دیگری پذیرش دین مبین اسلام، جایگزین خط پهلوی شد. تغییری كه از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری "پ، چ، ژ، گ" بود كه در خط عربی وجود نداشت. خط امروز فارسی دارای دو ویژگی است كه گروهی را از خانواده خود یعنی خانواده خطوط سامی و گروهی دیگر را از ویژگی و خصلت عمومی پدیده خط به ارث برده است. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.

تصویر 11. الفبای فارسی نو

ویژگی‌های گروه نخست عبارتند از:

الف. از راست به چپ نوشته می‌شود؛

ب. مجموعه نشانه‌های آن بر پایه همخوان‌های زبان شكل گرفته است؛

ج. برای نشان دادن واكه‌های كوتاه نشانه‌ای وجود ندارد؛

د. میل تركیبی در آن زیاد است و پاره‌ای از نشانه‌ها از دو سو و پاره‌ای دیگر از یك سو قابلیت اتصال دارند؛

ه . برای تمایز نشانه‌های نوشتاری از نقطه بهره می‌گیرد.

ویژگی‌های گروه دیگر كه در واقع مربوط به طبیعت خط است و در تمام خطوط جهان عمومیت دارد به قرار زیر است:

الف. قابلیت نشان دادن تمام واج‌های زبان را ندارد؛

ب. نشانه‌های نوشتاری دارای ارزش ثابت و واحدی نیستند؛

ج. برخی نشانه‌ها دارای ارزش آوایی نیستند؛

د. برخی واج‌های زبان دارای نشانه نوشتاری نیستند؛

ه . پدیده‌های زبر زنجیری (زیر و بم، تكیه، كشش، درنگ) را نمی‌توانند نشان دهند.

مآخذ:

1) ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست.ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: چاپخانه بانك بازرگانی ایران، 1346؛

2) عریان، سعید. متون پهلوی. تهران: كتابخانه ملی ایران، 1371؛

3) فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان.ترجمه فیروز رفاهی. تهران: دنیا، 1368؛

4) مشكور، محمد جواد. فرهنگ هزوارش‌های پهلوی.تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346؛

5) مطران، اندراوس صنا. پیدایش الفبا. ترجمه علی محدث. تهران: رشد، 1358.

6) Crystal, David. "alphabet". An Encyclopedia Dictionary of Language and Languages, P.14;

7) Henning, W.B. "Selected papers", Acta Iranica. Vol.14. Leiden, 1977;

8) Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953;

9) Luschnig, C.A.E. An Introduction to Ancient Greek. New York: Chanles Scribner's Sons, 1973;

10) Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964.

منبع اصلی

الفبا (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

سعید عریان