کتابخانه های ایلام

استان ایلام

استان ایلام در غرب كشور قرار دارد و از شمال به استان كرمانشاه، از جنوب به استان خوزستان، از غرب به استان لرستان، و از شرق به كشور عراق محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 487886 نفر و مساحت آن 19044 كیلومترمربع‌است.

این استان دارای 7 شهرستان، 15 شهر، 17 بخش، 36 دهستان، و 753 آبادی است (آمار 1375). شهرستان‌های این استان عبارت است از: آبدانان، ایلام، ایوان، درّه‌شهر، دهلران، شیروان، چرداول، و مهران. مركز استان نیز شهر ایلام است (12: پانزده و شانزده).

تاریخچه

این استان دارای یكی از كهن‌ترین تمدن‌ها در سرزمین پهناور ایران است. باستان‌شناسان غربی، بر اساس ابزارهای سنگی كشف‌شده، سابقه زندگی انسان‌ها را در این منطقه بین 80000 تا 100000 سال پیش تخمین می‌زنند (1: 92-96)، اما آنچه مسلم است شهرنشینی در این منطقه از اوایل هزاره چهارم ق.م. در دشت سوزیان، در امتداد طبیعی دشت بین‌النهرین آغاز شده است(1: 109-110).

بابلی‌ها ارتفاعات سرزمینی را كه در شرق بابل قرار داشت، الامتو یا الام (عیلام) ، یعنی كوهستان و شاید كشور طلوع خورشید (مشرق)، می‌نامیدند. كشور عیلام شامل استان‌های خوزستان، لرستان، ایلام كنونی، و كوه‌های بختیاری بوده است. حدود این كشور از غرب، رود دجله؛ از شرق، قسمتی از فارس؛ از شمال، كوه‌های بختیاری؛ و از جنوب، خلیج‌فارس تا بوشهر بوده است. عیلام در دوره عظمت، از غرب به بابل و از شرق به اصفهان می‌رسیده و از دو قسمت كوهستانی و دشت تشكیل می‌شده است. ناحیه كوهستانی كه در شمال قرار داشت به‌سبب وضع جغرافیایی، دست نخورده و ابتدایی باقی ماند، اما قسمت دیگر (دشت)، به‌علت مجاورت و تماس دائم با ملل متمدن زمان، مركز یكی از مهم‌ترین تمدن‌های ایران باستان شد. شهر شوش كه در ناحیه دشت قرار داشت پایتخت كشور بود و جغرافیدانان قدیم یونان و روم، از جمله استرابون، ایالتی از عیلام را كه شهر شوش در آن واقع بود، به مناسبت اهمیت شوش، سوزیان یا سوزیانا خوانده‌اند (1: 109).

دولت عیلام قرن‌ها همسایه دولت‌های متمدن و نیرومندی چون اكد، سومر، بابل، و آشور بود و بارها مورد تاخت‌وتاز آنها قرار گرفت و هویت فرهنگی و حتی زبان مردم دستخوش دگرگونی‌های اساسی گردید. در دوره حكومت ژول ژی (2310-2263 ق.م.)، پادشاه سومر، شوش نیز از نفوذ سومر در امان نماند. به فرمان وی معابدی در شوش برپا گردید و مجسمه‌های خدایان در آنها قرار گرفت كه برخی از كتیبه‌های این معابد هنوز باقی است (112:1). عیلام در دوره پادشاهی شوتروك ناخونته (1207-1171 ق.م.) به اوج قدرت و عظمت رسید. وی نیز به بابل حمله كرد و غنایم بسیار، از جمله مجسمه مردوك، خدای بزرگ بابل، و لوحه قانون حمورابی را با خود به شوش آورد. اما در سال 114 ق.م. عیلام از پادشاه قدرتمند بابل، بخت‌النصر اول، شكست خورد و مجسمه مردوك به معبد آن در بابل بازگردید.

در سال 640 ق. م. شوش توسط آشوربانیپال، پادشاه آشور، تسخیر و به خاك‌وخون كشیده شد. مردم قتل عام شدند و اموال آنان به‌غارت رفت و همه آثار تمدن عیلام، و از جمله اسناد و مدارك دولتی، به‌كلی ویران شد (1: 116-117). از این رو، علی‌رغم تمدن درخشانی كه در طول سه‌هزار سال قبل از میلاد در این سرزمین وجود داشته، كمتر نشانه و اثر تاریخی، از جمله كتابخانه ـ چنان‌كه در تمدن آشور به‌چشم می‌خورد ـ باقی مانده است. از زمان هخامنشیان تا پایان ساسانیان، سرزمین عیلام یكی از ساتراپ (ایالت)های ایران به‌شمار می‌رفت.

به نوشته بلاذری در فتوح‌البلدان، سرزمین عیلام در سال 21 ق. به دست ابوموسی اشعری، از فرماندهان مسلمان عرب، گشوده شد (433:4) و مردم آنجا به‌تدریج به اسلام گرویدند. شهر ایلام در دوره ساسانیان ماست‌پزان نامیده می‌شد كه اعراب مسلمان، آن را سبندان خواندند. یاقوت حموی (574-626 ق.) از این منطقه به نام "ایلام"، یاد كرده است (2: ج 2، ص 651) كه بعدها به پشتكوه معروف گردید (3: ج 1، ص 346) و در 1315 ش.، بار دیگر به ایلام تغییر نام داد، آن‌گاه مركز استانی به همین نام گردید (2: ج 2، ص 651).

گرچه نزدیك به چهارده قرن از رواج اسلام در این منطقه می‌گذرد، آثار باستانی اندكی، از جمله مسجد و مدرسه دینی، برجای مانده است. لذا اطلاعی از وجود كتابخانه در مساجد و مدارس دینی ـ كه در اغلب شهرهای دیگر به‌وفور وجود داشته ـ در دست نیست.

كتابخانه‌های عمومی

نخستین كتابخانه عمومی این استان، در سال 1348 ش. در شهر ایلام گشایش یافت (219:8). تا پیش از انقلاب اسلامی، كتابخانه‌های عمومی استان منحصر به همین كتابخانه بود. اما پس از آن، كتابخانه‌های متعددی در سراسر شهرهای استان تأسیس شد؛ از جمله كتابخانه عمومی چوار (تأسیس 1358)، كتابخانه عمومی ایوان (تأسیس 1362)، كتابخانه عمومی درّه‌شهر (تأسیس 1363)، كتابخانه عمومی آبدانان (تأسیس 1365)، و كتابخانه عمومی دهلران (تأسیس 1369) (8: 215-231). تا پایان نیمه اول سال 1378، تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان 24 باب، كاركنان آن 43 نفر، مجموعه آنها 145533 جلد كتاب و 45405 جلد نشریه، و تعداد اعضای آن 32230 نفر بوده است، علاوه بر آنها، در سال 1378، تعداد 10 واحد كتابخانه مساجد، در استان فعالیت داشتند كه دارای مجموعه‌ای در حدود 4000 جلد كتاب، 5 نفر كتابدار، و 890 عضو بوده است (7: [1]؛ 10: [[1).

نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان نیز توسط كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان در سال 1348 در شهر ایلام افتتاح شد و از آن پس، كتابخانه‌های دیگری در سایر شهرهای استان ایجاد شد. تا پایان سال 78 تعداد كل كتابخانه‌های كانون در سراسر استان 15 باب (13 باب شهری و دو باب روستایی)، تعداد مجموعه آنها 34423 جلد كتاب و نشریه، تعداد كاركنان 46 نفر، و تعداد اعضای آنها 3239 نفر بوده است (11: [1] ـ3).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

اطلاعی از تاریخ كتابخانه‌های آموزشگاهی استان در دست نیست. بر اساس آمار وزارت آموزش و پرورش، تا پایان نیمه اول سال ،1378 تعداد كتابخانه‌های آموزشگاهی استان 265 باب و تعداد مجموعه آنها 674,286 جلد بوده است (1:6).

كتابخانه‌های تخصصی

كتابخانه بیمارستان امام خمینی (ره) این استان، دارای 2100 جلد كتاب (1400 جلد فارسی و 700 جلد به زبان‌های دیگر)، 200 عضو و 1 كارمند است. كتابخانه اداره كل راه و ترابری استان نیز دارای 80 جلد كتاب فارسی و 10 عضو و یك كارمند است (50:9).

كتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین كتابخانه دانشگاهی استان ایلام، كتابخانه آموزشكده كشاورزی ایلام (وابسته به دانشگاه رازی) بود كه در سال 1355 تأسیس شد. تا سال 1368، تعداد كتاب‌ها و نشریات آن 6736 جلد و تعداد كاركنان آن 2 نفر بوده است (143:5). دانشگاه علوم پزشكی ایلام نیز كه پس از انقلاب اسلامی تأسیس شد دارای كتابخانه‌ای با 10800 جلد كتاب و نشریه، 650 عضو، و 5 كارمند است (43:9).

مآخذ:

1) افشار سیستانی، ایرج. ایلام و تمدن دیرینه آن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1372؛

2) "ایلام". دایره‌المعارف تشیع، ج 2، ص 651-652؛

3) "ایلام". دایره‌المعارف فارسی. ج 1، ص 346؛

4) بلاذری، احمدبن یحیی. فتوح‌البلدان. ترجمه محمد توكل. تهران: نشر نقره، 1367؛

5) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش .2 تهران: كتابخانه ملی جمهوری، 1370؛

6) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطوح مدارس كشور: گزارش شماره 8". [تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛

7) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور [تهران[: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور. دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، ،1378 (پلی‌كپی)؛

8) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

9) گزارش فرهنگی كشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

10) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378، (پلی‌كپی)؛

11) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها". تهران: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌كپی)؛

12) مركز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسكن :1375 استان ایلام. تهران: مركز آمار ایران، 1376.

1. [1]Elâmtu
2. [2] Elam
3. [3]Shutruk - Nakhunte

منبع اصلی

ایلام، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی