کتابخانه های بوشهر

بوشهر، كتابخانه های

استان بوشهر در جنوب كشور قرار دارد و از شمال به استان‌های خوزستان و كهگیلویه و بویراحمد، از جنوب به خلیج‌فارس و هرمزگان، از شرق به استان فارس، و از غرب به خلیج‌فارس محدود است. مساحت این استان 27653 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375)، 743675 نفر بوده كه از این تعداد 53 درصد در شهرها و 44 درصد در روستاها سكونت داشته و 3 درصد كوچرو بوده‌اند.

این استان دارای 8 شهرستان، 17 بخش، 13 شهر، 16 دهستان، و 706 آبادی است كه شهرستان‌های آن عبارتند از: بوشهر (مركز استان)، برازجان، تنگستان، دشتستان، دَیّر، دیلم، كنگان، و گناوه (7: 23، 33).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های عمومی
• ۳كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۴كتابخانه‌های تخصصی
• ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
  • ۵.۱مآخذ

تاریخچه

پیشینه تاریخی استان بوشهر به هزاره‌های پیش از میلاد بازمی‌گردد. به نوشته حمدالله مستوفی (قرن 8ق.) بوشهر برای نخستین بار توسط اردشیر بابكان (226-241 م.)، بنیانگذار سلسله ساسانی، با نام "رام اردشیر" ساخته شد و به مرور زمان "ریشِهر" نامیده شد. یاقوت حموی (قرن 7 ق.) نیز ریشهر (بوشهر كنونی) را ناحیه‌ای می‌داند كه در آنجا قوم فارس سكونت داشتند كه نویسندگان خط‌الجستق بودند.

كتیبه‌های بازمانده از عهد شوتروك ناخونته، از پادشاهان دوره عیلام (هزاره سوم ق.م.)، آجرهای دستنوشته در مسجد جامع سیراف (اواخر قرن 2 ق.) و مناطق باستانی لیان، تلّ پی‌تل، و شاه‌نشین در حوالی ریشهر، همه بیانگر عظمت تاریخی این منطقه به‌شمار می‌روند. اهمیت ریشهر تا زمان سلجوقیان (429-552 ق.) پایدار ماند و در دوره قاجار (1210 ق. ـ 1304 ش.) نیز، از آن به‌عنوان "باب‌الابواب ممالك محروسه ایران" یاد شده است (141:13، 142؛ 1: 139-144، 145؛ 7: 64). موقعیت بندری بوشهر، و رفت و آمد مردمانی با ملیت‌های گوناگون به آنجا، سبب پیشرفت فرهنگی مردم منطقه گردید، چنان‌كه بوشهر از نخستین شهرهایی بود كه دارای چاپخانه و روزنامه شد (3: ج 3، ص503)، و محمدخان دشتی (قرن 14 ق.)، از فرمانروایان بانفوذ بوشهر، در قلعه‌ای در خورموج كتابخانه بزرگی برپا كرده بود كه مجموعه‌ای از كتب خطی نفیس در آن نگهداری می‌شد (69:14). پس از آن، تا قرن 14 ق. هیچ‌گونه اطلاعی در زمینه وجود انواع كتابخانه‌ها در استان در دست نیست.

كتابخانه‌های عمومی

قدیمی‌ترین كتابخانه عمومی استان در بقعه شیخ حسن آل عصفور بوشهری (از علمای قرن 13 ق.) قرار داشت. مجموعه نفیس این كتابخانه معتبر كه بیشتر آن را كتب خطی و تألیفات علمای آل عصفور تشكیل می‌داد، در اثر بی‌توجهی و رطوبت هوا نابود گردید و بخش باقی‌مانده آن به مناطق دیگر انتقال یافت (53:14). كتابخانه اسلامیه بوشهر نیز، كه در سال 1324 ق. تأسیس شد، شامل مجموعه‌ای از كتاب‌ها و نشریات دینی قابل توجهی بوده است (2: 675-676).

در سال 1344، نخستین كتابخانه عمومی استان، به سبك جدید و متداول، در بندر ریگ گشایش یافت كه (طبق آمار سال 1370) در حدود 10000 جلد كتاب و نشریه و 506 عضو داشته است.

از جمله كتابخانه‌های عمومی قابل ذكر استان می‌توان از كتابخانه عمومی برازجان (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 190 عضو، و 2 كارمند)، كتابخانه عمومی بوشهر (تأسیس 1348، با مجموعه 8000 جلد، 194 عضو، و 2 كارمند)، كتابخانه عمومی گناوه (تأسیس 1350، با مجموعه 7000 جلد، 112 عضو، و 1 كارمند)، كتابخانه عمومی اَهرَم (تأسیس 1350، با مجموعه 10500 جلد، 295 عضو، و 2 كارمند)، كتابخانه عمومی كنگان (با مجموعه 5000 جلد، 42 عضو، و 2 كارمند)، و كتابخانه عمومی دیلم (با مجموعه 4000 جلد، 161 عضو، و 2 كارمند) نام برد (9: 261-284).

در سال 1378 تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان بوشهر 34 واحد بوده كه دارای 190000 جلد كتاب و نشریه و 13760 عضو بوده است (1:6). افزون بر این، تعدادی كتابخانه عمومی وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز در استان فعالیت داشته كه دارای 33896 جلد كتاب و 2226 نفر كارمند بوده است (34:10)، همچنین تعداد 46 واحد كتابخانه مسجد نیز در استان وجود دارد كه دارای حدود 40000 جلد كتاب و 4052 عضو بوده‌اند (1:11).

نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان استان در سال 1355 در بوشهر گشایش یافت. پس از آن، در شهرهای گناوه (1370)، برازجان و خورموج (1371)، بندر دیلم (1375)، و بندر دیّر نیز كتابخانه‌های دیگری تأسیس شد كه در سال 1378، مجموعه‌ای در حدود 50000 جلد، 3744 عضو، و 48 نفر كارمند داشته است (1:12،3).

كتابخانه‌های دانشگاهی

در سال 1376، تعداد 4 واحد مركز دانشگاهی در استان فعالیت داشته كه دارای كتابخانه بوده‌اند. كتابخانه دانشكده مامایی وابسته به دانشگاه علوم پزشكی بوشهر، كتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی، و كتابخانه دانشگاه پیام نور از جمله آنهاست.

كتابخانه مركزی دانشگاه خلیج‌فارس (بوشهر) نیز با 11327 جلد كتاب، 1500 عضو، و 5 كارمند در این استان فعالیت دارد (36:12).

كتابخانه‌های تخصصی

كتابخانه مركز تحقیقات شیلات خلیج‌فارس (تأسیس 1358)، را می‌توان به‌عنوان نخستین كتابخانه تخصصی استان به‌شمار آورد. این كتابخانه تا سال 1377، دارای 34250 جلد كتاب و نشریه و 2 نفر كارمند بوده است. از دیگر كتابخانه‌های تخصصی قابل ذكر استان، می‌توان از كتابخانه سازمان میراث فرهنگی بوشهر (تأسیس 1369، با 300 جلد كتاب و 2 كارمند) و كتابخانه مركز تحقیقات و مطالعات و سنجش صداوسیمای بوشهر (با مجموعه 2500 جلد، 240 عضو، و 1 كارمند) نام برد (4: 181، 194؛ 12: 52، 53).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

در استان بوشهر 393 واحد كتابخانه آموزشگاهی فعالیت دارند. كتابخانه مدرسه سعادت، قدیمی‌ترین كتابخانه آموزشگاهی این استان است كه در سال 1317 ق.، با مجموعه‌ای در حدود 500 جلد كتاب، تأسیس شد. این كتابخانه در سال 1370، دارای مجموعه‌ای بیش از 5500 جلد كتاب و 850 عضو بوده است (111:8؛ 1:5).

تا سال 1378، مجموعه كل كتابخانه‌های آموزشگاهی استان در حدود 400000 جلد و كاركنان آنها 50 نفر بوده است (1:5).

مآخذ

1) اقتداری، احمد. آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1375؛ 2) انصاری، نوش‌آفرین. "كتابخانه‌های ایران از تأسیس دارالفنون تا انقلاب مشروطیت". آینده. س. دهم، 10 و 11 (دی و بهمن 1363): 675-676؛ 3) انوشه، حسن. "بوشهر". دایره‌المعارف تشیع. ج 3، ص 503؛ 4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد، كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 5) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8". ]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛ 6) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور". تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی‌كپی)؛ 7) زنده‌دل، حسن. استان بوشهر. تهران: نشر ایرانگردان، 1377؛ 8) سدیدالسلطنه بندرعباسی (كبابی)، محمدعلی خان. سرزمین‌های شمالی پیرامون خلیج‌فارس و دریای عمان در صد سال پیش. تهران: جهان معاصر، 1371؛ 9) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛ 10) گزارش فرهنگی كشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛ 11) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)؛ 12) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها". ]تهران[: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان. معاونت فرهنگی، ]1377-1378 [ (پلی‌كپی)؛ 13) مصطفوی، محمدتقی. اقلیم پارس. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی، 1343؛ 14) نبوی، محمدحسن. علما و نویسندگان بوشهر. بوشهر: انتشارات پروین، 1377.

1. [1] Shutruk - Nakhunté

منبع اصلی

بوشهر، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مهناز علیجانی