کتابخانه های زنجان

استان زنجان، كه آن را فلات زنجان نیز می‌نامند، در ناحیه مركزی شمال غربی ایران واقع شده است و از شمال به استان‌های اردبیل و گیلان، از شرق به قزوین، از جنوب به همدان، و از غرب و جنوب غربی به استان‌های كردستان، آذربایجان غربی، و آذربایجان شرقی محدود است. مساحت آن 21848 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 900890 نفر است، كه از این تعداد حدود 48 درصد در نقاط شهری و 52 درصد در روستاها سكونت دارند. استان زنجان دارای 3 شهرستان (زنجان، ابهر، و خدابنده)، 13 بخش، 8 شهر، 44 دهستان، و 981 آبادی است (31:7؛ 11: 21، 30).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های شخصی
• ۳كتابخانه‌های عمومی
• ۴كتابخانه‌های آموزشگاهی
• ۵كتابخانه‌های تخصصی
• ۶كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۷مآخذ

تاریخچه

استان زنجان از مناطق تاریخی سرزمین ایران است و سابقه تمدن آن به هزاره‌های پیش از میلاد باز می‌گردد. كلاودیوس بطلمیوس (قرن 2 م.) از شهرستان زنجان نام برده است و به نوشته حمدالله مستوفی (قرن 8 ق.) اردشیر بابكان (226-241 ق.م.)، سرسلسله ساسانی، این شهر را بنا نهاد كه به‌سبب انتساب به وی "شهین" نامیده می‌شد (10: ج 1، ص 1187).

آثار باستانی مربوط به تپه‌های تاریخی تهم و خاتون‌تپه در نزدیكی زنجان، تپه قلعه در ابهر (هزاره هفتم تا اوایل هزاره سوم ق.م.)، تپه یارمجه در جنوب غربی شهرستان خدابنده (اوایل هزاره سوم تا اواخر هزاره دوم ق.م.)، و آتشكده تشویر در طارم عُلیا (اواخر هزاره دوم ق.م.) به‌عنوان مهم‌ترین آثار تاریخی پیش از اسلام این منطقه است (7: 50، 62؛ 11: 23-26، 29).

زنجان در سال 24 ق. به دست مسلمانان فتح شد (10: ج 1، ص 1187) و، از آن پس، این منطقه در سرتاسر دوران اسلامی به‌ویژه از قرن‌های چهارم تا هشتم (دوران حكومت كنگریان، سلجوقیان، و ایلخانان) از شكوفایی فرهنگی و هنری خاصی برخوردار بود كه از علل پیشرفت آن، انتخاب شهر سلطانیه به‌عنوان پایتخت در زمان حكومت ایلخانان مغول (654-756 ق.) بوده است (64:7-65؛ 26:11).

نخستین مسجد جامع آن در سال 90 ق. به دستور محمدبن ابوبكر در ابهر ساخته شد (71:11). از آن پس، مساجد متعددی در شهرهای مختلف این استان بنا گردید كه مسجد جامع سُجاس در خدابنده (قرن 5 ق.) نمونه‌ای از آنهاست و كتیبه بسیار ارزنده‌ای به خط ثلث و كوفی دارد كه مشتمل بر متن سوره تبارك است (74:11)؛ اما تا قبل از آغاز قرن هشتم، هیچ‌گونه اطلاعی از وجود كتابخانه‌ها در این استان در دست نیست.

ارگ سلطنتی سلطانیه نیز به‌عنوان یكی از آثار تاریخی استان محسوب می‌شود. این بنا دارای مجموعه‌ای به نام "ابواب الِبرّ" است كه شامل مسجد جامع، مدرسه، كتابخانه، خانقاه، و گنبد معروف سلطانیه است. این گنبد به‌عنوان یكی از بناهای عظیم اسلامی است كه در دوران حكومت سلطان محمد خدابنده (703-717 ق.) در طول مدت 9 سال احداث شده است. آدام اولئاریوس در بازدیدی كه در سال 1637 م./ 1047 ق. از كتابخانه این بنا داشته می‌نویسد كه در این بنا تعدادی كتاب خطی عربی با خطوط بسیار درشت ـ هر كلمه به اندازه یك بند انگشت و با مركّب سیاه و طلایی ـ وجود داشت كه طول این كتاب‌ها در حدود 80 و عرض آنها 60 سانتی‌متر بوده است. از جمله آثار موجود در آن، می‌توان صفحاتی از كتاب سراج‌القلوب، تألیف قطان غزنوی (قرن 6 ق.)، و همچنین كتاب‌هایی كه حاوی داستان‌های مذهبی بوده است را نام برد (3: ج 2، ص 509-510).

پس از حكومت ایلخانان می‌توان از دو حادثه مهم و تاریخی یعنی فتنه افغان‌ها (قرن 12 ق.) و شورش بهاییان (1260 ق.) یاد كرد كه به‌عنوان موانعی در راه رشد و اعتلای فرهنگی این منطقه به‌شمار می‌رود. شدت ویرانی و خرابی‌های منطقه بر اثر این حوادث به‌حدّی بوده است كه جهانگردان اروپایی در سفرنامه‌های خود همواره از آن سخن گفته‌اند (66:7، 96-98) و شاید به همین سبب، در زمینه وجود انواع كتابخانه‌ها تا قرن 13 ق. اطلاع اندكی در دست است.

كتابخانه‌های شخصی

زنجان همواره به‌سبب وجود علما، سخنوران، عرفا، و خوشنویسان مشهور از اهمیت فرهنگی زیادی برخوردار بوده است. از جمله شخصیت‌های برجسته‌ای كه در این استان درخشیده‌اند می‌توان از: ابوبكر ابهری (285-375 ق.)، شیخ شهاب‌الدین ابوالفتوح سهروردی معروف به "شیخ اشراق" (551-587 ق.)، حكیم اثیرالدین ابهری (قرن 7 ق.)، ملاعلی زنجانی (1209-1290 ق.)، و سید محمدباقر جزری طاُرمی ( -1260 ق.) نام برد، كه تألیفات متعددی از خود به یادگار گذاشته‌اند و مجموعه‌ای از نسخ خطی آنان در كتابخانه‌های بزرگ جهان نگهداری می‌شود. از این جهت، به احتمال بسیار، این بزرگان صاحب كتابخانه‌های نفیس شخصی بوده‌اند، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود آنها در دست نیست (15: 118، 142؛ 20: 275؛ 22: 27). قدیمی‌ترین كتابخانه شخصی و خاندانی این استان به دست سلطان محمد خدابنده (703ـ717 ق) در گنبد معروف سلطانیه ساخته شد (3: ج 2، ص 509-510). سید محسن زنجانی ( -1148ق.)، از علمای معروف زنجان، كتابخانه معتبر و نفیسی داشته كه همه آنها در حمله افغان‌ها دچار آتش‌سوزی شده و نابود گردیده است (36:21). كتابخانه شیخ فضل‌الله شیخ‌الاسلام زنجانی در قرن 13 ق. تأسیس گردید كه از نظر كتب نفیس خطی ارزش و اعتبار خاصی داشته و نسخه‌هایی كه در سال 1129 ق. تحریر شده نیز در این كتابخانه موجود بوده است (23: ج 2، ص 183، 206).

آخوند علی هیدجی (1270 ق ـ 1314 ش.)، فیلسوف و عارف نامی زنجان نیز كتابخانه و مجموعه گرانبهایی داشته كه، بنا بر وصیتش، آنها را به مدرسه منیرالسلطنه در تهران وقف كرد (20: 85، 93).

كتابخانه شیخ جواد زنجانی ( -1350 ق.)، با مجموعه‌ای بیش از 7000 جلد كتاب، و كتابخانه شیخ اسدالله زنجانی (1282-1354 ق.) نیز از جمله كتابخانه‌های قابل ذكر این استان است (1: 140، 319؛ 23: ج 2، ص 190).

میرزا ابوعبدالله زنجانی (1309 ق. ـ 1319 ش.)، از نویسندگان و مفسّران برجسته معاصر، كتابخانه‌ای با مجموعه‌ای شامل 50000 جلد كتاب و رساله‌های فلسفی، برخی به خط مصنفان آنها، داشته كه از جمله آثار موجود در این كتابخانه كتاب سعدالسعود تألیف ابن طاووس (589-664 ق.) به خط مصنف آن و همچنین بعضی از رسائل ابن كمونه (683 ق.) صاحب كتاب المعتبر است. در این كتابخانه 8 رساله از تألیفات بابا افضل كاشانی، عارف مشهور قرن 7 ق.، نیز موجود بوده است. این كتابخانه نفیس بعدها توسط انتشارات مجلس شورای ملی خریداری شد (2: ج 8، ص 179؛ 12: ج 5، ص 684؛ 23: ج 2، ص 208). شیخ عبدالكریم زنجانی (1304-1388 ق.)، از فیلسوفان و نویسندگان معاصر، نیز صاحب كتابخانه نفیسی بود كه بعد از مرگش خریداری گردید و به كربلا انتقال یافت (74:20، 373).

كتابخانه‌های عمومی

قدیمی‌ترین كتابخانه عمومی استان به‌همت سلطان محمد خدابنده (703-717 ق) در سلطانیه ساخته شد (98:6؛ 140:7). كتابخانه مسجد جامع این استان، كه در حكم كتابخانه عمومی بود، در سال 1284 ق. تحت عنوان كتابخانه مسجد چهلستون زنجان به دست آخوند ملاعلی زنجانی تأسیس شد و امروزه بسیاری از نسخ خطی مؤسس آن در این كتابخانه نگهداری می‌شود (16: 23، 24).

كتابخانه عمومی سهروردی، به‌عنوان نخستین كتابخانه عمومی استان به سبك جدید، در سال 1341 ق. تأسیس شد كه تا سال 1370 ش. دارای مجموعه‌ای در حدود 19000 جلد، 4000 نفر عضو، و 13 نفر كارمند بوده است. از آن پس، كتابخانه‌های متعددی در سراسر استان تأسیس شد كه می‌توان از كتابخانه عمومی خدابنده (تأسیس 1351، با مجموعه 5090 جلد، 980 نفر عضو، و 4 نفر كارمند)، ابهر (تأسیس 1354، با مجموعه 8760 جلد، 850 نفر عضو، و 10 نفر كارمند)، خرمّدره (تأسیس 1354، با مجموعه 8410 جلد، 1328 نفر عضو، و 7 نفر كارمند)، سلطانیه (تأسیس 1361، با مجموعه 8337 جلد، 170 نفر عضو، و 7 نفر كارمند) و شَناط (تأسیس 1361، با مجموعه 5940 جلد، 731 نفر عضو، و 3 نفر كارمند) نام برد (14: 523، 552؛ 10: ج 1، ص 1187). تعداد كتابخانه‌های عمومی شهرستان زنجان (طبق آمار سال 1373)، 3 واحد، مجموعه آنها 38412 جلد، و اعضای آنها 13948 نفر بوده است (106:11-107).

تا پایان سال 1378 تعداد كتابخانه‌های عمومی استان (وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) 30 واحد، با مجموعه 819,237 جلد، 077,33 نفر عضو، و 76 نفر كارمند بوده است كه علاوه بر آنها، تا سال 1376 تعدادی از كتابخانه‌های عمومی دیگر (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) با 51510 جلد كتاب و نشریه، و 38039 نفر عضو در استان فعالیت داشته‌اند (1:8؛ 34:17).

كتابخانه حسینی واقع در مسجد سیدالاعلی، در شهر زنجان، توسط عزالدین امام جمعه زنجانی (1338 ق.) از علمای معاصر تأسیس شد. این كتابخانه، با مجموعه‌ای بیش از 6000 جلد كتاب، سال‌هاست كه مورد استفاده محصلان و طلاّب علوم دینی قرار دارد. بخشی از این كتاب‌ها مربوط به محمد نجمی استاد دانشگاه تهران است كه به‌صورت وقف در اختیار این كتابخانه گذاشته شده است (11:9، 177؛ 13: ج 5، ص 239، 240).

تا پایان سال 1378، تعداد كتابخانه‌های مساجد استان 14 واحد بوده كه مجموعه كل آنها در حدود 7000 جلد، 3000 نفر عضو، و 25 نفر كارمند بوده است (1:18).

در سال 1373، نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان در شهر زنجان تأسیس شد كه، طبق آمار همین سال، مجموعه آن 247,10 جلد و اعضای آن 1109 نفر بوده است. كتابخانه كودكان و نوجوانان زرّین آباد و خدابنده (تأسیس 1375)، نیز از كتابخانه‌های قابل ذكر این استان است. تا پایان سال ،1378 تعداد كل كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان استان 4 واحد، مجموعه آنها 32000 جلد، و اعضای آنها 1700 نفر بوده است (11: 106-107؛ 6:19).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

قدیمی‌ترین مدرسه این استان به دستور سلطان محمد خدابنده (703-717 ق.) در شهر سلطانیه بنا گردید، اما از وجود كتابخانه در آن اطلاعی در دست نیست. نخستین كتابخانه آموزشگاهی جدید استان در سال 1314 ش. تحت عنوان كتابخانه دبیرستان دولتی پهلوی و با مجموعه‌ای در حدود 6000 جلد كتاب تأسیس شد. كتابخانه دبیرستان امیركبیر (تأسیس 1331 با مجموعه 2000 جلد)، كتابخانه دولتی صدر جهان (تأسیس 1335 با مجموعه 5000 جلد)، و كتابخانه دبیرستان بهیاری شهید مفتح (با مجموعه 800 جلد، 85 نفر عضو، و 13 نفر كارمند) نیز از جمله كتابخانه‌های قابل ذكر استان به شمار می‌رود (6: 100؛ 9: 73، 76، 79، 177؛ 17: 45).

تا پایان سال 1378، تعداد 205 واحد كتابخانه آموزشگاهی، با مجموعه‌ای در حدود 400000 جلد كتاب، در شهرهای استان فعالیت داشته‌اند (1:5).

كتابخانه‌های تخصصی

كتابخانه اداره اوقاف شهرستان زنجان كه پیش از سال 1347 تأسیس شد به‌عنوان نخستین كتابخانه تخصصی این استان به‌شمار می‌رود (178:9). كتابخانه مركز تحقیقات و مطالعات و سنجش صدا و سیمای مركز زنجان (با مجموعه 4268 جلد، 160 نفر عضو، و یك نفر كارمند) و كتابخانه مركز آموزش بیمارستان شهید بهشتی (با مجموعه 2319 جلد، 547 نفر عضو، و 6 نفر كارمند)، از كتابخانه‌های تخصصی قابل ذكر این استان است. علاوه بر این، كتابخانه‌های تخصصی دیگری نیز در استان فعالیت دارند كه از لحاظ تعداد كتاب و مجموعه از اهمیت كمتری برخوردارند؛ از جمله، كتابخانه اداره كل راه و ترابری استان زنجان (با مجموعه 136 جلد، 20 نفر عضو، و یك نفر كارمند) و كتابخانه بیمارستان شهدای طارم (با مجموعه 121 جلد، 45 نفر عضو، و یك نفر كارمند) (17: 45، 51، 53).

كتابخانه‌های دانشگاهی

دانشگاه سلطانیه، به‌عنوان قدیمی‌ترین دانشگاه این استان، به تقلید از دانشگاه و مدرسه مستنصریه بغداد در زمان سلطنت غازان خان (670-703 ق.)، پادشاه ایلخانان، بنا شد. دانشمندانی همچون علامه حلی (648-726 ق.)، و شمس‌الدین آملی (قرن 8 ق.) از مدرسان بزرگ این دانشگاه بودند، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود كتابخانه در این دانشگاه در دست نیست (187:20، 188؛ 23: ج 2، ص 86).

كتابخانه مجتمع آموزش عالی زنجان در سال 1354 ش. تأسیس شد. این كتابخانه با مجموعه‌ای در حدود 7000 جلد كتاب و 6 نفر كتابدار، و نیز كتابخانه مركز تربیت معلم پسران شهید بهشتی (تأسیس 1359، با مجموعه 9000 جلد و یك نفر كارمند) در این استان فعالیت دارند (4: 214، 232). از جمله كتابخانه‌های دانشگاهی این استان می‌توان از كتابخانه دانشكده پزشكی (با مجموعه 19321 جلد، 583 نفر عضو، و 4 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده بهداشت (با مجموعه 5017 جلد، 545 نفر عضو، و 2 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده پرستاری اسد (با مجموعه 1831 جلد، 141 عضو، و یك كارمند)، كتابخانه دانشكده پرستاری و مامایی ابهر (با مجموعه 8954 جلد، 285 نفر عضو، و 2 نفر كارمند)، و كتابخانه مركز آموزش درمان شفیعیّه (با مجموعه 2070 جلد، 568 نفر عضو، و 2 نفر كارمند) نام برد. تا پایان سال 1376، تعداد كل كتابخانه‌های دانشگاهی استان زنجان 7 واحد بوده كه مجموعه‌ای در حدود 53193 جلد كتاب و 2122 نفر عضو داشته است (45:17).

مآخذ

1) آقا بزرگ طهرانی، محمدحسن. طبقات اعلام‌الشیعه. القسم‌الاول من الجزءالاول. مشهد: دارالمرتضی، 1404 ق. = 1362؛

2) "ابوعبدالله زنجانی". دایره‌المعارف اسلامیه (ایران)، ج 8، ص 179؛

3) اولئاریوس، آدام. سفرنامه آدام اولئاریوس. ترجمه حسین كردبچه. [تهران]: شركت كتاب برای همه، 1369؛

4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش .2 تهران: كتابخانه ملی، 1370؛

5) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8". [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛

6) ثبوتی، هوشنگ. بررسی آثار تاریخی سلطانیه. [زنجان]: بی‌نا، 1370؛

7) همو. تاریخ زنجان. [زنجان]: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان، 1366؛

8) "خلاصه گزارش كتابخانه‌های عمومی كشور". [تهران]: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی‌كپی)؛

9) روحانی، محمدرضا. فرهنگنامه زنجان. [زنجان]: چاپخانه پرچم، 1347؛

10) "زنجان". دایره‌المعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص ؛1187

11) زنده‌دل، حسن. مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی، استان زنجان. تهران: نشر ایرانگردان، 1377؛

12) سجادی، جعفر. "ابوعبدالله زنجانی". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. ج 5، ص 684-685؛

13) شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. قم: انتشارات پیروز، 1353؛

14) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

15) فخیمی، آقاجان. تاریخ ابهر: علما و عرفا و شعرا. زنجان: انتشارات زنگان، 1376؛

16) قزوینی، علی‌بن محمد. صیغ‌العقود (الایقاعات). قم: انتشارات شكوری، 1372؛

17) گزارش فرهنگی كشور، 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

18) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)؛

19) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها". تهران: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378، (پلی‌كپی)؛

20) موسوی زنجانی، ابراهیم. تاریخ زنجان: علما و دانشمندان. تهران: كتابفروشی مصطفوی، 1352؛

21) موسوی میرزایی، كاظم. "میرزا ابوطالب زنجانی". یادگار. س. سوم (فروردین 1326): 36؛

22) نیرومند، كریم. سخنوران و خطاطان زنجان از قرن چهارم تا عصر حاضر. [زنجان]: مؤسسه مطبوعاتی زعفری، 1347؛

23) همایونفرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، 1347.

منبع اصلی

زنجان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مهناز علیجانی