خانبابا مشار

مشار، خانبابا. خانبابا مشار، كتابشناس و مؤلف دو كتابشناسی‌مشهور مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی (1340ش.)، و فهرست كتاب‌های چاپی فارسی (1337-1342؛ 1350؛ 1352ش.) است (3: 63).

وی در 1279ش. در خانواده‌ای ملاك از دودمان قاجار چشم به جهان گشود. مدت 21 سال در شغل دولتی خدمت كرد. در 1318 بازنشسته شد و به زمینداری پرداخت. پرداختن به تهیه كتابشناسی را نیز پس از بازنشستگی آغاز كرد (2: 4؛ 3: 63).

گرچه به‌نظر می‌رسد از دو اثر فوق، فهرست كتابهای چاپی فارسی بیشتر مورد مراجعه و محمل شهرت مشار است، اما تألیف اصلی او، مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی است كه یك زندگینامه ـ كتابشناسی به سبك معجم المطبوعات العربّیه و المعّربه (1339ق./1299ش.)، تألیف یوسف الیان سركیس است (2: 5؛ 6: شش).

مشار برای گردآوری مواد اثر خود 15 سال در ایران و عراق سفر كرد و از موجودی كتابخانه‌ها و كتابفروشی‌های بسیاری در شهرهایی نظیر تهران، قم، اصفهان، مشهد، تبریز، نجف، و كربلا صورت‌برداری كرد (2: 5؛ 3: 63؛ 4: 79؛ 5: 13).

اثر دیگر مشار، یعنی فهرست كتاب‌های چاپی فارسی، حاصل ابراز علاقه انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی به سرپرستی سیدحسن تقی‌زاده نسبت به تهیه كتابشناسی جامع انتشارات فارسی در رشته‌های مورد علاقه انجمن بود. انجمن مذكور پس از اطلاع از كار مشار به وی پیشنهاد كرد از دستنویس‌هایی كه برای مؤلفین كتب چاپی و عربی گردآوری كرده بود، یك فهرست الفبایی از نام كتاب‌های چاپی فارسی تهیه كند. مشار این پیشنهاد را پذیرفت و حاصل كار خود را به رایگان در اختیار انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی گذارد (2: 5-6؛ 5: 7-9).

ویرایش نخست فهرست كتاب‌های چاپی فارسی (1337-1342)، حاوی مشخصات حدود 14000 (از بین 20000) عنوان كتاب فارسی انتشار یافته تا آن زمان است و نخستین فهرست نسبتآ جامع كتاب‌های چاپی فارسی محسوب می‌شود. ویرایش دیگر آن را مشار به هزینه خود در 1350 منتشر كرد و انتشارات كشور تا 1345 را به آن افزود. ویرایش بعدی كه در دو جلد و یك ذیل در 1352 منتشر شد، حاصل درآمیختن فهرست‌های دیگری چون كتابشناسی دهساله كتاب‌های ایران با فهرست مشار بود (1: 256-260؛ 2: 5-6؛ 3: 63؛ 5: 7-9).

مشار پس از آنكه ناشری نیافت، اثر گرانقدر خود، مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی را به هزینه شخصی در 6 جلد منتشر كرد (2: 7؛ 3: 63). در این زندگینامه ـ كتابشناسی ذیل نام افراد، كه در موارد بسیاری اثر با زندگینامه مختصر آنها نیز همراه است، آثار چاپ شده آنها نیز ذكر شده است. در این اثر به پیروی از سبك معجم المطبوعات العربیه، افراد به ترتیب نام كوچك و سپس نام پدرشان معرفی شده‌اند و نام خانوادگی در آن نقشی ندارد. البته این سنت رایج عربی برای فارسی‌زبانان معاصر نامأنوس است و اشكالی است كه لازم است با تهیه نمایه الفبایی از شكل اشهر نام كسان برطرف شود (7:2؛6:ششم ـ نهم).

خانبابا مشار در 1359 درگذشت. اهمیت كار وی برای كتابشناسی ایران از آن‌روست كه وی پایه كتابشناسی كتاب‌های چاپی فارسی را نهاد، كاری كه پیش از او كسی به آن اقدام نكرده بود. كتاب او جامع‌ترین كتابشناسی كتاب‌های چاپی فارسی تا زمان انتشار آنهاست (1: 259-260).

ابراهیم افشار

مآخذ

1) افشار، ایرج. "فهرست كتابهای چاپی فارسی". راهنمای كتاب. س.اول، 3 (پاییز 1337): 256-260؛

2) افشار زنجانی، ابراهیم. "به‌یاد خانبابا مشار: چهره كتابشناس". كتابدار، 1-2 (1359): 4-9؛

3) " خانبابا مشار، فهرست‌نویس كتاب‌های فارسی" . كتاب امروز، (زمستان 1353): 63؛

4) فانی، كامران. " كتابشناسی موضوعی فارسی" . نامه انجمن كتابداران ایران. دوره ششم، 2 (تابستان 1352): 74-82؛ 5

) مشار، خانبابا. فهرست كتاب‌های چاپی فارسی. ویرایش 2. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1352؛

6) همو. مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی. تهران :]بی‌نا[، 1340.

1. [1] Bio-bibliograply

منبع اصلی

مشار، خانبابا (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

ابراهیم افشار