ویژگیهای تعزیه
تعزیه تنها پدیده نشان دهنده یک حادثه یاروایت یک رخداد مذهبی نیست بلکه محور اصلی آن نمایش، ماجرای تسلیم و زندگی در برابر پایداری و مرگ است. جنگ خیر و شر یا حق و ناحق و پایمردی و ایستادگی برای اعتقاد به عدالت و ظلم ستبزی و آزادی انسان از هر قید و بندی است. قهرمانان تعزیه نشان میدهند که نابودی و مرگ را بر تسلیم پذیری در مقابل ظالمان و غاصبان ترجبح میدهند. تعزیه در سنت نمایشی از جایگاه خاصی برخوردار است که میتوان ویژگیهای آن را به ترتیب زیر طبقه بندی کرد:
- تعزیه یک سنت نمایشی است که موجودیتی زنده و خاص دارد از این روی از قابلیت انعطاف و اصلاح پذیری برخوردار است مثلاً در نمایشهای امروزی متنهای تعزیه مورد جرح و تعدیل، بازنویسی و اصلاح قرار میگیرند بنابراین هم قبل از اجرا و هم ضمن آن متنهایی به آن اضافه میشود به سخن دیگر سلسله وقایع نمایشی در قالبی واحد و منسجم میتواند کم یا زیاد شود.
- در تعزیه وقوع حوادث بر اساس ترتیب بسیار دقیقی که بین آنها وجود دارد صورت میگیرد، هر حادثهای که مطرح میشود ضمن اینکه با گذشته مرتبط است حوادث آینده را نیز یادآور میشود. مثلاً در شهادت امام حسین (ع) یک یک نزدیکان و یاران او به میدان میروند و شهید میشوند و سرانجام امام حسین شهید میشود و مصائب دیگری که بر خاندان و بازماندگان آن حضرت وارد میشود با رعایت ترتیب و پیوستگی در حوادث ذکر میگردد.
- متن تعزیه سراسر از شعر و ادبیات با نواهای مختلف تشکیل شده است.
- ارتباط بین تماشاگر و شبیه خوان در تعزیه بسیار پیوسته و بی نظیر است. این ارتباط به حدی است که حتی بازیگران مخالف خوان در حین اجرای نقش با تماشاگران همدردی، همدلی و حتی همسرایی میکنند. تعزیه زبان حال و درد دل توده مردمی است که تحت ستم اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و... قرار گرفتهاند تماشاگران با ابراز احساسات و بروز هیجانات عاطفی با بازیگران مشارکت میکنند.
- بیان و نمایش صریح اندوه تماشاگران به نوعی ریشه در اندوه، الم و تجربیات شخصی افراد نیز دارد به سخن دیگر تماشاگر تشویق میشود تا بر گناهان و مشکلات خود بگرید و آنها را با مصائبی که بر حسین (ع) و یارانش وارد آمده است مقایسه کند و عظمت حادثه کربلا را بیشتر درک کند.
- بازیگران و تماشاگران از ساختار متمایز اقتصادی - اجتماعی برخوردار نیستند. هر کس از هر گروه و طبقه اجتماعی به طور طبیعی میتواند در مراسم حضور یابد یا به اجرای، نقش بپردازد. به سخن دیگر آنچه موجبات وحدت و انسجام افراد را فراهم کرده به هیچ طبقه یا نقش اجتماعی خاصی تعلق ندارد. تنها عنصری که موجبات تمایز بین شبیه خوانان را از سایر افراد فراهم میکند وضع ظاهر یا پوشاک آنهاست که معرف خصوصیات شخصیتی و اعتقادی افرادی است که در حادثه کربلا حضور داشتهاند مثلاً برای اینکه دشمنان امام حسین (ع) مشخص گردند طرفداران یزید با لباسهای قرمز، عینک دودی، چکمه و... که نشان دهنده افراد شریر است در مراسم حضور مییابند.
- ۷. در اجرای تعزیه گذشته، حال و آینده به طور همزمان جریان مییابد. روشن بودن سرنوشت قهرمانان در برابر بیننده، تسلسل حوادثی که از پیش تعیین شدهاند مفهوم زمان و مکان را در تعزیه حذف میکنند. قهرمانان علیرغم آگاهی از سرنوشت خویش به تلاش و مبارزه میپردازند ولی سرانجام به سرنوشتی که خود از آن نیز با خبر هستند یعنی شهادت و اسارت و... دست مییابند.
- تعزیه یک عمل مذهبی و هنری است که میان مؤمنان بر اساس پیمان نانوشتهای که همان اعتقادات مشترک است به وجود آمده است. وسیلهای است مؤثر برای تبلیغات در مذهب تشیع. مبارزه، نفرین و بدگویی از دشمنان خاندان علی (ع) و غاصبان حکومت و تلاش برای اثبات حقانیت این خاندان که در متن، هدف و عمل تعزیه نهفته است. بنابراین علاوه بر اینکه در مصائب و سوگ خاندان علی (ع) کاربرد دارد در جشنها و اعیادی که به استمرار حکومت خاندان علی (ع) مربوط میشود حضور فعال دارد.
- تعزیه با اسطورههای مذهبی، تاریخی و فرهنگی نیز پیوند دارد. اسطورههای غنی از حضرت آدم تا حضرت رسول (ص) در تعزیه وجود دارند که گاه به صورت ایما و اشاره و گاه به صراحت مطرح میگردند. از قصص قرآن در پرداخت اشعار و حوادث و شبیه سازیها استفاده میشود. علاوه بر قصص قرآن از لحاظ بافت شعری، استعارات، کنایات، مضامین و برخورد با حوادث اساطیری با آنچه که در شاهنامه فردوسی و... به آنها اشاره شده ارتباط دارد به این علت گاهی به قهرمانان تاریخی و مبارزات میهنی آنها در ایران اشاره میشود. منشاء این امر را باید در وابستگی ایرانیان به فرهنگ قومی و ملی آنها دانست.
- سرایندگان تعزیه از صفت آزاد اندیشی برخوردارند یعنی آنها از همه امکانات تعزیه بهره میگیرند. اشیاء میتوانند حرف بزنند، حرکت کنند، عکس العمل نشان دهند، الهام بخش و گاه پیام آور باشند و حتی گاه دارای قدرت خلاقه شوند. جانوران و نباتات میتوانند صاحب احساس شوند، ایمان بیاورند و حتی به یاری مظلوم بشتابند.
- زبان تعزیه بسیار ساده و در عین حال تند و مایهدار است. مصلحت اندیشی در تعزیه جایگاهی ندارد. صراحت و آزادگی و عریانی در مفاهیم و واژهها نیز در متن و اشعار تعزیه وجود دارد. زبان تعزیه عاری از تکلف و پیچیدگی است از این روی به راحتی برای، همه مردم قابل فهم است و میزان ارتباط را افزایش میدهد. در زبان تعزیه گاه اصطلاحات سمبلیک و نمادین به کار برده میشود که فهم آن مشکل نیست مانند. «شاه نجف»، «شیر خدا»، «سقای کربلا»، «ضامن آهو» و... .
نیز نگاه کنید به
- ویژگیهایکارکنان تعزیه
- پوشاک شبیه خوانها در تعزیه
- تعزیه نامه و مشخصات آن
- شیوههای نمایش تعزیه
- تقویم تعزیه در محرم
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد