سوادآموزی در ایران

الف) دوره پهلوی

در این دوره همواره دولت‌های وقت، سوادآموزی جمعیت بی‌سواد کشور را یکی از اولویت‌های ملی اعلام می‌کردند. در دوران رضاشاه در مهرماه ۱۳۱۵ شمسی کلاس‌هایی برای آموزش سالمندان در سراسر کشور دایر شد. در این سال به موجب تصمیم دولت هر دبستان می‌بایست دو کلاس برای آموزش بزرگسالان دایر می‌کرد. طبق آمار خرداد ۱۳۱۸ شمسی حدود ۱۳۶۰۰ نفر در این کلاس‌ها مشغول به تحصیل بودند. با این حال بی‌توجهی مسئولان و نابسامانی‌های ناشی از حضور نیروهای بیگانه بعد از جنگ در سال‌های بعد از ۱۳۲۰ شمسی، موجب شد که بی‌سوادی همچنان یکی از معضلات کشور باشد. چنان که آمارهای موجود نشان می‌دهد، در نخستین سرشماری عمومی در سال ۱۳۳۵ نرخ بی‌سوادی ۸۵ درصد بود که این نرخ در سال ۱۳۴۵ به ۷۲ درصد و در سال ۱۳۵۱ به ۶۲ درصد رسیده بود. در مناطق روستایی این نسبت‌ها از %۹۴ به %۸۵ و %۷۵ کاهش یافته بود. بر اساس نمونه گیری سال ۱۳۵۱ هر چند از درصد بی‌سوادی به کل جمعیت کاسته شده بود، حدود یک میلیون نفر به بی‌سوادان کشور افزوده شده بود.

۱. پرویز همایون‌پور، ۴۴ درس از تجربه سوادآموزی ایران در ۵۶- ۱۳۵۵، پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران، ۱۳۵۹.

۲۶۶

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

در سرشماری سال ۱۳۵۵ شمسی نسبت بی‌سوادی جمعیت ۶ سال به بالا کل کشور %۲/۵۲ و در جمعیت ۱۵ تا ۴۹ سال %۷۵ و در جمعیت ۷ تا ۱۴ سال %۲۶ بوده است. نرخ بی‌سوادی، در روستاها و در میان زنان روستایی به مراتب بالاتر بود. در سال ۱۳۵۵ شمسی نرخ بی‌سوادی در مناطق روستایی %۷۰ (۶ سال به بالا) و در میان زنان روستایی حدود %۸۰ بود.

«با توجه به رشد مطلق بی‌سوادی در کشور تا سال ۱۳۵۵ شمسی، شکست برنامه‌های سوادآموزی در سطح ملی (در دوران محمدرضا پهلوی) غیر قابل انکار است. این برنامه‌ها که در سازمان کمیته ملی پیکار با بی‌سوادی در سال ۱۳۴۲ شمسی مطرح شده بود، هرگز به اجرا در نیامد.»^{۲}

ب) سال‌های بعد از انقلاب

در سال‌های بعد از انقلاب مبارزه با بی‌سوادی ادامه یافت و برای کارایی و تمرکز بیشتر نهضت سوادآموزی تأسیس شد و مجموعه نظام آموزشی کشور توانست به موفقیت‌هایی در کاهش بی‌سوادان کشور دست یابد. بررسی آمار و ارقام حاکی از آن است که در سرشماری سال ۱۳۶۵ شمسی بر درصد با سوادان افزوده شده است. به موجب نتایج این سرشماری درصد باسوادان از ۲/۵۲ درصد برای جمعیت ۶ سال و بیشتر به ۷/۶۱ درصد افزایش یافته است^{۳} که ده درصد افزایش نشان می‌دهد. با این حال این ارقام نشان دهنده وجود حدود %۴۰ بی‌سواد میان جمعیت ۶ سال و بیشتر کشور است. داده‌های سرشماری عمومی سال ۱۳۷۵ شمسی، نشانگر آن است که روند رشد درصد باسوادی در کشور همچنان ادامه یافته و به ۵/۷۱ درصد^{۴} برای جمعیت ۶ سال و بیشتر رسیده است. طبق اطلاع کارشناس دفتر آموزش و پرورش سازمان برنامه و بودجه در مهرماه سال ۱۳۷۷، حدود سه میلیون و چهارصد هزارنفر بی‌سواد در کشور وجود داشته است. به گفته وی سازمان سوادآموزی کشور تنها قادر به با سواد کردن ۲۰۰ هزار نفر در سال است. (این در حالی است که چندی بعد مسئول نهضت سوادآموزی 2. همان.

۳. نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن مربوط به کل کشور در سال‌های ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵، از انتشارات مرکز آمار ایران است. ۴. همان.

پیشینه سوادآموزی در ایران

۲۶۷

رقم بی‌سوادان کشور را حدود ده میلیون نفر اعلام کرد که این رقم دقیق‌تر به نظر می‌رسد.)^{۵} با این حال به گفته مسئولان سازمان سوادآموزی «تفاوت میزان باسوادی میان زنان و مردان به بیش از نصف کاهش داشته و از ۴/۲۳ درصد به ۵/۹ درصد در حال تنزل است. دولت تصمیم دارد در پنج ساله سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی که از سال ۱۳۷۸ شمسی شروع می‌شود، بی‌سوادی را در کشور ریشه کن کند.»^{۶}

در اینجا به نقل از گزارش هشت سال تلاش وضعیت آماری سوادآموزان طی سال‌های، ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۴ شمسی ارائه می‌شود.^{۷}

فعالیت‌های سوادآموزی بزرگسالان در سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۵

(ارقام به هزار نفر)

جمع دوره [

۱۱۱،۱/۷۳۸۵]

۸/۲۷۶۲

۵/۲۳

۴/۵۶۵۷

۳/۲۱

.

۵، روزنامه اخبار، ش ۹۴۳، ۲۶ مهر ماه ۱۳۷۷. ۶. به نقل از مطبوعات، مورخ ۲۵ مهرماه ۱۳۷۷.

۷. عبدالحسین نفیسی، هشت سال تلاش، (گزارش دست آوردها، مشکلات برنامه‌های آینده و چشم‌انداز وزارت آموزش و پرورش)، وزارت آموزش و پرورش، معاونت برنامه‌ریزی و نیروی انسانی، اسفند ۱۳۷۵.

قسمت چهلم جدول‌ها

جدول ۱. تعداد و درصد ۶ تا ۱۰ سال و جمعیت غیرشاغل به تحصیل در

مناطق شهری و روستایی به تفکیک جنس در سال ۱۳۵۵

در صد [ کل

/ ۸/۴۳

۱۳۲۲۲

/۳۰۶۸۴۹

/۶۴۱۸۴۷/

۲۳۱۲۱۵

/۲۱۸۱۳۹

/ ۸/۲۶	/ ۶/۱۶	۷/۲۴	۶/۵	۸۲۸۹۴
۲/۵۵	۴/۱۲	/ ۱۶۹۵۱۵	۲۷۲۹۲
۳/۳۹	۹/۸	/ ۲۵۲۴۰۹\	۴۰۵۱۴
/۵/۳۴	/ ۲/۱۳،	۴/۲۰	۵/۳	۶۲۳۵۸	۸۱۷۱	/ ۳۰۵۱۹۴
۵/۵۳	۷/۹	/ ۱۵۱۷۲۲	۲۱۱۶۷	۲۸۳۲۵۴
۶/۳۶	۵/۶	/ ۲۱۴۰۸۰	۲۹۳۳۸	/ ۵۸۸۴۴۸	جمع

/ ۵/۲۳

(دنباله جدول سال ۱۳۵۵ در صفحه بعد)

۲۷۰

تاریخ آموزش و پرورش در ایران .

در صد [ کل

۱ ۸/۲۱

] ۹/۲۴

/ ۵/۳۳

جمع

(دنباله جدول ۱۳۶۵ در صفحه بعد)

جدول‌ها

۲۷۱

جدول ۲.

در صد ] کل

] ۰/۱۹

/ ۲/۱۷

/ ۴/۱۶

/ ۱/۱۹

] ۶/۲۱

۳/۳۹	۳/۱۲	۳۱۰۹۳۲	۳۰۴۹۸۰
۹/۲۷	۱/۱۰	۶۴۱۲۶۲	۶۲۵۴۴۴
۲/۱۶	۰/۲۱	۵/۱۱	۱۷۹۸۰۲۳	/ ۱۸۱۵۵۱۹
۹/۳۹	۸/۱۴	۱۷۱۲۳۱۸	/ ۱۷۳۹۴۲۶
۲/۳۰	۱/۱۳	۳۵۱۰۳۴۱	۳۵۵۴۹۴۵

مأخذ: نشریه سرشماری عمومی نفوس و مسکن کل کشور سال ۱۳۶۵، مرکز آمار ایران.

.

۲۷۲

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

جدول ۳. بودجه آموزش و پرورش به عنوان درصدی از بودجه عمومی دولت طی سال‌های ۷۵-۱۳۶۸

[سهم بودجه آموزش و پرورش در بودجه عمومی دولت

جمع

] ۳۱/۲۱

] ۲۰/۱۹

/ ۵۳/۲۴

\ ۰۵/۲۲

/ ۶۲/۲۷

/ ۱۵/۱۸

/ ۵۲/۱۵

/ ۸۴/۱۲

۲۹/۱۴

۴/۱۲

[[

\
۱۳۷۵
\	۱۳۷۶

/\

* بدون در نظر گرفتن درآمدهای اختصاصی و ردیف‌های درآمد - هزینه

** بودچه سال ۱۳۷۵ دولت بر اساس آخرین اصلاحیه بودجه کل کشور درج شده است و بودجه سال ۱۳۷۵ وزارت آموزش و پرورش در این جدول شامل بودجه مصوب و اعتباری است که تاکنون برای تأمین کسری بودجه ابلاغ شده است.

جدول‌ها

۲۷۳

جدول ۴. شاخص‌های مالی آموزش و پرورش طی سال‌های ۱۳۷۶-۱۳۶۸

سرائه آموزشی (ریال)

سراسه لازم برای حفط ] قدرت خرید سال ۶۱ ]

۱۳۲۵۷۶

۱۲۴۵۰۸

۱۷۴۴۲۱

۲۱۶۹۸۰

۲۶۶۶۶۹

۱۸۷۰۳۰

۳۶۰۵۳۶

۵۳۸۶۴۱

۷۰۰۲۳۳

۸۴۰۰۸۸

* رقم کسری بودجه ۱۳۷۵ در این جدول شامل ارقامی است که تاکنون سازمان برنامه و بودجه تأمین و ابلاغ کرده است.

۲۷۴

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

جدول ۵. درصد ترکیب جنسی دانش‌آموزان دوره ابتدایی از سال تحصیلی ۴۸-۱۳۴۷ تا سال تحصیلی ۶۷-۱۳۶۶

مناطق روستایی

دختر

۶/۲۵

۷/۲۵

۶/۲۳

۵/۲۴

۰/۲۵

۵/۲۵

۳/۲۸

۵/۳۰

۹/۳۱

۸/۳۲

۹/۳۲

۵/۳۲

۸/۳۳

۳/۳۴

۶/۳۵

۸/۳۷

۳/۳۹

۴/۴۰

۵/۴۰

۴/۴۱

۱۳۵۸-۵۹

۱۳۵۹-۶۰

۱۳۶۰-۶۱

۱۳۶۱-۶۲

۱۳۶۲-۶۳

۱۳۶۳-۶۴

۱۳۶۴-۶۵

۱۳۶۵-۶۶

۱۳۶۶-۶۷

جدول‌ها

۲۷۵

جدول ۶. درصد افزایش کمی دانش‌آموزان دوره ابتدایی از سال تحصیلی ۴۹-۱۳۴۸ تا سال تحصیلی ۶۷-۱۳۶۶ به تفکیک جنس

مناطق روستایی

جمع

[ +۷/۲۱

] +۷/۲۵

[ +۷/۲۲

\ +۵/۶

۱/۱۰

+۹/۵

+۲/۶

+۳/۶

+۳/۶

+۲/۰

\ +۲/۸
] +۶/۱۶	+۹/۲۴	+۳/۱۳
+۱/۹	+۶/۱۵	+۲/۶	+۴/۶	+۷/۶
+۳/۷	+۲/۱۱	+۵/۵	۰+۱/۵	+۲/۵	+۰/۵
+۶/۵	+۳/۸	+۳/۴	+۳/۴	+۷/۴	+۰/۴	+۰/۵
\ -۶/۰	-۱/۰	-۸/۰	+۶/۰	+۵/۰	+۷/۰	۰/۰