بازار وکیل
بازار وكيل، بخشي از مجموعه بناهاي كريمخاني است كه كريمخان زند پس از به دستگيري حكومت و انتخاب شيراز به پايتختي به 1180 به احداث آنها همت گمارد.
بسياري از مورخين بر اين عقيدهاند كه طرح اين بازار كه به شكل صليب است برگرفته از بازار قيصرية لار ميباشد و بازار كازرون نيز بعدها به تأثير از اين بازار ساخته شده است.
با استناد به سفرنامههاي مستشرقين و ايرانگردان عهد صفوي احتمال ميرود كه پيش از بازار وكيل در اين محل بازار متعلق به عهد صفوي وجود داشته است. راستة اصلي بازار كه در راستاي محور فرهنگي، تاريخي شهر شيراز ساخته شده است از انتهاي بازار اردو بازار شروع شده و به دروازة اصفهان منتهي ميشده است كه در عهد قاجار با احداث بازار نو (ميرزا يوسفي) در همان راستا اين بازار حد فاصل دروازة اصفهان كنوني و بازار وكيل واقع شده است.
راستة جنوبي بازار كه از انتهاي اردو بازار شروع شده و به چهار سو ختم ميشود شامل 82 عدد حجره بوده و راستة بزازان نام دارد و اغلب حجرههاي آن به بزازان تعلق دارد.
راستة شمالي بازار كه به نوشتة فرصتالدوله در كتاب آثارالعجم راستة كلاهدوزان نام داشته است مشتمل بر 82 حجره بوده است كه با احداث خيابان زند 6 عدد از آنها تخريب شده و هماكنون به راستة شمالي شهرت دارد و اغلب كسبة آن به حرفة بزازي مشغولند. راستة غربي بازار كه از گذشته به راستة تركشدوزها شهرت داشته و اكنون محل فروش فرش و قاليچههاي دستباف و ماشيني است ورودي اين راسته روبروي بناهاي تجاري جديدالاحداث مانند بانكهاي ملي و ملت قرار دارد.
راستة شرقي نيز كه در گذشته به بازار علاقهبندان شهرت داشته است مشتمل بر 28 عدد حجره است و در آنها فرشهاي نفيس و گياهان دارويي عرضه ميشود. راستة ديگري كه موازي با راستة تركشدوزها و عمود بر راستة جنوبي احداث شده است ورودي آن به درب مسجد وكيل ميرسد و شامل 20 عدد حجره است و در گذشته بدان بازار شمشيرگرها ميگفتهاند اما هم اكنون حجرههاي آن تبديل به عطاري و فرش فروشي شده است.
در ضلع شرقي راستة شمالي بازار وكيل 3 كاروانسراي بزرگ متعلق به دروة زنديه وجود دارد كه به ترتيب از جنوب به شمال كاروانسراي روغني، كاروانسراي احمدي، كاروانسراي گمرك نام دارد.
اين سه كاروانسرا از طريق گذري كه در پشت بازار قرار داشته است و همچنين از طريق دالانهايي كه ميان آنها تعبيه شده است به هم راه داشتهاند.
نخستين كاروانسرا يعني كاروانسراي گمرك داراي اصطبل بوده است اما در دو كاروانسراي ديگر اثري از اصطبل وجود ندارد ضمن اينكه ضلع جنوبي كاروانسراي روغني در جريان احداث خيابان كريمخان زند در 1313ش از بين رفته است. از طرف ديگر هر سه كاروانسرا به راستة شمالي بازار از طريق دالان و ايوان كوچك با تزئينات كاربندي و مقرنسبندي وجود دارد.
در ضلع غربي راستة شمالي بازار و نيز ساختمان ضرابخانه وجود دارد كه ورودي آن كه در راستة بازار قرار دارد با كاربندي زيبا و كاشيهاي رنگي شاخص شده است. ضرابخانه محل ضرب سكه و نقد كردن اموال تجار در عهد زنديه بوده است. همچنين در اين ضلع يكي ديگر از وروديهاي بازار به ميدان توپخانه و روبروي ارگ وجود داشته كه به كلي از بين رفته است و در جاي آن هم اكنون حجرهاي قرار دارد. در ضلع غربي راستة جنوبي بازار نيز كاروانسراي فبل (وكيل) قرار دارد كه تنها ورودي آن در راستة شمشيرگرها قرار دارد اين كاروانسرا هم اكنون محل انبار فرش و گياهان دارويي ميباشد. همچنين در اين جبهه مسجد وكيل و مدرسة علمية آقا بابا خان قرار دارند كه از راستة جنوبي 2 مسير و از راستة شمشيرگرها نيز 1 مسير براي ورود به اين بنا تعبيه شده است. ضلع شرقي راستة جنوبي نيز بناهايي مربوط به دورة قاجاريه مانند سراي منير، سراي آقا باباخان وجود دارند.
اين بازار مرتفعترين بازار ايران است و ارتفاع آن از كف تا سقف 11 متر بوده است كه هم اكنون به دليل بالا آمدن كف بازار در برخي نقاط ارتفاع آن به حدود 10 متر رسيده است. وجود نورگيرها و دريچههاي تهوية هوا در زير سقف اين بازار نيز از ويژگيهاي كم نظير اين بازار ميباشد كه به گونهاي بسيار زيبا و سازگار با اقليم شيراز طراحي شده است.
مآخذ:
1. بررسي ويژگيها كالبدي و فضايي بازار وكيل شيراز. مجموعه مقالات كنگرة بزرگ فارسشناسي.
2. چهار بازار قديمي فارس. الله قلي اسلامي.
3. پايتختهاي ايران. محمديوسف كياني.
مهدی پارسایی