محمود خان(ملک الشعرا)

محمودخان، [ملک‌الشعرا] (1228ق/ 1813م- 1311ق/ 1893م) نقاش، خوشنویس و شاعر ایرانی، معروف به «شریف» یکی از نومایه‌ترین هنرمندان عصر ناصری، که نه تنها قواعد طبیعت‌پردازی را دقیق‌تر از بسیاری از هنرمندان معاصرش به کار برد، بلکه با انگیزه نوجویی و تلفیق سنت‌های ایرانی و اروپایی دست به آفرینش آثاری بدیع زد. او در تهران به دنیا آمد و فرزند محمد حسین‌خان عندلیب و نوه فتحعلی‌خان عندلیب و نوه فتحعلی‌خان صبای کاشانی، ملک‌الشعراء دربار فتحعلی‌شاه بود. لقب ملک‌الشعراء، به شکل موروثی از پدر و پدربزرگش به او رسید. در حالی که علاقه چندانی به شاعری نداشت ولی قصایدی، خصوصاً در مدح ناصرالدین شاه، از او باقی مانده است. علاوه بر این، در کتابت خطوط نستعلیق و شکسته، مجسمه‌سازی و برخی از صنایع دستی نیز استاد بود. ولی بیشتر به دلیل نقاشی‌های آبرنگ و رنگ روغنی‌اش اهمیت دارد. محمودخان تصاویر دقیق و مستند از بناهای آن زمان ساخت؛ در آن‌ها مهارت خود را در کار بست قواعد ژرفانمایی و بازنمایی نور نشان داد. طرز رنگ‌آمیزی و اسلوب‌پرداز نطقه‌‌یی‌اش بی‌سابقه بود، لیکن اوج نوجویی و خلاقیت او را در پرده رنگ روغنی استنساخ 1275ق/ 1858م می‌توان دید. در این‌جا، شعور هنری محمودخان با ابتکارات و تدابیری چون هندسی‌کردن و ساده‌سازی صور طبیعی، اغراق در شکل‌های نور و سایه، تلفیق عناصر دو بعدی و سه بعدی، و اجتناب از هرگونه ریزه‌کاری غیر لازم مجال بروز می‌یابد. این پرده را می‌توان نمونه‌ای از نقاشی نوگرای معاصر ایران دانست. به دستور ناصرالدین شاه، کتابی درباره هنرمندان عصر ناصری تألیف کرد و خود کتابت آن را به خط شکسته و نستعلیق برعهده گرفت. (1303ق/ 1885م). او در تهران درگذشت و در جنب مزار حضرت عبدالعظیم در شهر ری به خاط سپرده شد. از جمله آثار او: عمارت شمس‌العماره (1285ق/ 1868م). ارگ دولتی (1281ق/ 1864م) خیابان الماسیه (1871م/1288ق) [اکثر آثار او در کاخ گلستان تهران محفوظ است]. [از اخلاف هنرمند او، علی بن محمودخان (نقاش) و ابوالحسن صبا (موسیقیدان)، قابل ذکر است].

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

علی بوذری