تار
تار از خانوادهی سازهای زه صدا*ی مضرابی است. تار از جمله مهمترین سازهای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران* بشمار میرود به عبارتی مهمترین ساز در این مجموعه محسوب میشود. در میان سازهای رایج در ایران، پیشینه هیچ سازی به اندازهی تار مبهم نیست. قدمت اسناد قابل تأمل صوتی، تصویری و مكتوب درباره این ساز به حدود 150 سال پیش میرسد. مشخصترین سند تصویری در این مورد، تابلو نقاشی اثر صنیعالملك نقاش است كه تصویر آقا علی اكبر فراهانی* نوازنده تار در دورهی ناصرالدین شاه قاجار (1895- 1847م) را با تارش كه قلندر نام داشت نشان میدهد. در مجموع چنین به نظر میرسد كه با وجود فقدان اسناد قابل تأمل، تاركنونی ایرانی به ناگهان پدیدار نشده و حاصل تغییر و تحول و تكامل یا دگردیسی یك یا چند ساز زهی دیگر است.
در ساختمان تار دو ویژگی مهم وجود دارد: كاسهی طنینی با دو محفظهی صوتیِ متصل به هم و وجود پوست بر روی دهانهی كاسهی طنینی. معماری كاسهی طنینی تار ایرانی از چنان پیچیدگی وظرافتی برخوردار است كه در میان همه سازهای زهی مضرابی در جهان همتا ندارد. این ساز حاصل یك فرآیند پیچیده ساختاری است كه البته به تدریج شكل گرفته و در لحظهای تاریخی به اوج رسیده است. این لحظه مقارن است با زندگی یحیی*، سازنده تار در اوائل سدهی بیستم میلادی.
تار از سه قسمت اصلی تشكیل شده كه شامل كاسهی طنینی، دسته و سرپنجه است. علاوه بر این سه قسمت اصلی، تار اجزای دیگری به شرح زیر نیز دارد:
سیمگیر، خرك، شیطانك، پوست، دستانها،گوشیها، وترها و مضراب. تار دارای 25 تا 28 دستان و 6 وتر است. در حدود یكصدسال پیش تار دارای 5 وتر بوده است. وتر ششم (پنجمین وتر) توسط غلامحسین درویش (1305- 1251ش) به تار افزوده شده است. این شش وتر در سه گروه دوتایی (2+ 2+ 2) قرار میگیرند.
نقش تار در موسیقی دستگاهی ایران حائز اهمیت است. رپرتوارسازیِ این موسیقی در درجهی اول با توجه به امكانات و تكنیكهای مضرابی تار و سهتار* شكل گرفته است. میتوان ادعا نمود كه با وجود پیشینه مبهم، هیچ سازی به اندازهی تار نتوانسته است جایگاه خود را در شكل بخشیدن به قالب و محتوای رپرتوار سازیِ موسیقی دستگاهی ایران تحكیم بخشید. درطول 150 سال گذشته نیز شاخصترین و تأثیرگذارترین نوازندگان در این نوع موسیقی، نوازندگان تار بوده و هستند[۱][۲].
مآخذ
-
- مشروح این اطلاعات در
محمدرضا درویشی