موسیقی آذربایجان شرقی
موسيقي آذربايجان شرقي را ميتوان در يك تقسيمبندي كلّي به دو بخش موسيقيِ عاشيقي و مُقامات تقسيم كرد.
1. موسيقي عاشيقي، اساس موسيقي عاشيقي آذربايجان شرقي بر تعدادي نغمه و آهنگ استوار است كه «هاوا» ناميده ميشوند. حدود هشتاد هاواي مستقل در مجموعة موسيقي عاشيقي آذربايجان قابل شناسايي است. عاشيقها، نوازنده، خواننده و داستانگو هستند و بخشي از ميراث خنياگران ايران و آسياي مركزي و قفقاز را به ارث بردهاند. اسلاف عاشيقهاي امروزي اوزان ناميده ميشدند. از برخي روايتهاي شفاهي و مكتوب ميتوان فهميد كه تاريخ مدرن هنر عاشيقي از زمان شاه اسمعيل صفوي آغاز شده است. امروزه موسيقي عاشيقي در آذربايجان شرقي توسط آواز، ساز عاشيقي* (قوپوز)*، بالابان* و دايره* (قاوال) اجرا ميشود. سنّت داستانگويي اساس كار عاشيقها بوده است كه امروزه در حال فراموش شدن است. داستانهاي اجرا شده توسط عاشيقها همان داستانهاي مألوف اقوام ترك زبان است مانند كور اوغلي، شاه اسمعيل، اصلي و كرم و... .
2. مُقامات. بخش عمدهاي از موسيقي آذربايجان شرقي را نوعي موسيقي تشكيل ميدهد كه مُقامات ناميده ميشود. مُقامات مجموعهاي منظم و نسبتاً مدون از نغمهها، گوشهها و مقامهاي مختلف است. نظام مُقامات در موسيقي آذربايجان شبيه به رديف دستگاهي موسيقي ايران است و اين دو داراي ريشههاي واحدي هستند. به عبارت دقيقتر، مُقامات آذربايجان، روايت آذربايجاني از رديف دستگاهي موسيقي ايران است. دستگاهها يا مُقامات اصلي موسيقي آذربايجان شامل ماهور، چهارگاه، شور، بيات شيراز، راست، همايون (شوشتر) و زابل سه گاه است. اين مُقامات مانند رديف دستگاهي موسيقي ايران، هم به صورت آوازي و هم سازي اجرا ميشوند. اين موسيقي با آواز، تار آذربايجاني،* كمانچه* و دايره* (قاوال) اجرا ميشود. دايره در عرف اين موسيقي توسط خواننده نواخته ميشود. به غير از موسيقي عاشيقي و مُقامات، نمونههاي ديگري از موسيقي نيز در فرهنگ آذربايجان شرقي متداول است. لالاييها، نغمههاي چوپاني كه با ني* نواخته ميشوند، ترانهها، مرثيهها و آوازهاي كار از اين جمله است.
سازهاي متداول در موسيقي آذربايجان شرقي شامل ساز عاشيقي* (قوپوز* ، چگور*)، تار آذربايجاني*، كمانچه*، بالابان*، ني*، نيلبك*، سرنا*، دايره* (قاوال)، دهل*، ناقارا*، قوشاناقارا، تخته (لاكوتي) و گارمون (نوعي آكاردئون) است.
مآخذ:
اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:
- كار ميداني
- دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد اول و دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.
- آيينه و آواز. محمدرضا درويشي، مركز موسيقي حوزة هنري.
محمدرضا درویشی