موسیقی ترکمنی
طايفههايي از قوم تركمن (اُغوزها) كه هزار و اندي سال پيش به هنگام زيستن در كرانههاي روي سيحون به دست اميران ساماني به اسلام گرويده بودند، بعدها در ناحيهاي سكنا گزيدند كه امروزه تركمن صحرا خوانده ميشود. اين منطقه در ايران شامل قسمتهايي از استان گلستان و بخشي از شمالِ غربي خراسان است. خنياگران اسلاف تيرههاي تركمني اوزان نام داشتند. اوزانها كه كارشان ريشة عميقي در آئين شامانيسم داشت در مدح قهرمانان ايل حماسه ميسرودند و در ميان مردم از احترام ويژهاي برخوردار بودند. اوزانها را ميتوان آفريننده و پايهگذار تمامي آثار بنيادي موسيقي همة تُرك زبانان دانست. امروزه اخلاف اوزانها را در تركمن صحرا باغشي يا بخشي مينامند. مهمترين بخش موسيقي تركمني مجموعة آثاري است كه توسط بخشيها خوانده و نواخته ميشود. بخشيها نوازندگان دوتار* (تامديره)، آوازخوان و داستانگو هستند. ساز ديگري كه بخشي را همراهي ميكند، كمانچه* (قيجاق) است. آوازههاي چوپاني و سارباني به همراهي ني*، آهنگهايي كه با ني* براي تسكين يا درمان سُرخك كودكان نواخته ميشود، مولودخواني، لَأله كه توسط دختران و نوعروسان خوانده ميشود، ذكرخواني طلبهها در حوزههاي علميه، لالايي (هودي)، مويهها و... از ديگر نمونههاي موسيقي تركمني ايران است. رقص در فرهنگ تركمني ايران جايگاهي ندارد و نشاني از سازهاي كوبهاي به ويژه خانوادة پوست صداها* و سازهاي گروه سُرنا* در موسيقي تركمني ايران ديده نميشود. موسيقي تركمني كه تعداد نغمههاي آن بالغ بر 500 آهنگ است بر اساس چهار مقام اصليِ مُخمّس، تِشنيد، غِرِق لَر، نوايي شكل گرفته است. اين چهار مقام در چهار شيوة مختلف گرگان يولي، لامانايولي، مارييولي و خيوه يولي كه هر كدام مربوط به ناحيه يا تيرهاي خاص است اجرا ميشوند. سازهاي متداول در تركمن صحراي ايران شامل دوتار* (تامديره)، كمانچه* (قيجاق) و چهار نوع ني* است. قوپوز* (قاووز) كه همان زنبورك* است نيز توسط زنان و دختران تركمن نواخته ميشود.
مآخذ:
اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:
- كار ميداني
- دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد اول، محمدرضا درويشي. ماهور.
ـ آيينه و آواز. محمدرضا درويشي. ماهور.
ـ هفتاورنگ. محمدرضا درويشي. مركز موسيقي حوزة هنري.
محمدرضا درویشی