موسیقی گیلان
در استان گيلان موسيقي در دو كانون اصلي يكي منطقة ديلمان در شرق و ديگري منطقه تالش در غرب متمركز است. موسيقي اين دو منطقه كه تفاوتهاي بسياري با هم دارند، در بعضي از مناطق مركزي گيلان به هم نزديك ميشوند. در يك تقسيمبندي كلّي موسيقي گيلان و ديلمان را ميتوان به چند بخش تقسيم كرد:
1. مقامهاي آوازي. اين مقامها در تمام مناطق گيلنشين و به ويژه مناطق كوهستاني و كوهپايهاي رواج دارند و مهمترين بخش از موسيقي گيلان هستند. بر مبناي اين مقامها تعداد زيادي ترانه، تكه و نغمههاي سازي و آوازي شكل گرفتهاند. برخي از مهمترين مقامها و آوازها شامل گالشي، گيلي، غربتي ( غريبي، ديلماني)، غمانگير، غمانگيز شكسته، اميرخواني، چاروِداري، آبكناري، دشت خواني، گاره سري، شرفشاهي، پهلوي خواني و رضا خواني است. اين آوازها به تنهايي يا به همراهي ني* يا كمانچه* اجرا ميشوند. علاوه بر اين ميتوان از چاووشي، سحرخواني، شهادت خواني و... نام برد كه از موسيقي مذهبي نواحي ديگر ايران به موسيقي گيلان راه يافتهاند.
2. مقامها و قطعههاي سازي. بسياري از مقامها و قطعههاي آوازي به موسيقيِ سازي اين منطقه راه يافتهاند. امّا موسيقيِ سازي اين منطقه قطعات مستقلي نيز دارد كه با نمونههاي آوازي متفاوتاند. اين مقامها و قطعهها را ميتوان به دو گروه تقسيم كرد: آنهايي كه با ني* توسط چوپانان نواخته ميشوند و آنهايي كه با سرنا* و نقاره* اجرا ميشوند. گوسَن درخوان (گوسَن دُمال، نَر آنجور)، گوسَن هِگِردان، وَلگِ سَري، گَلَنكِشي، برگريزي و آبكناري از جمله مقامها و قطعههاي موسيقي سازيِ گيلان هستند. علاوه بر اين، تعدادي از منظومههاي آوازي نيز به موسيقي سازي راه يافته و با ني* اجرا ميشوند.
3. ترانهها وتكّهها. اين بخش از موسيقي گيلان به دو گروه منظومهها و ترانهها تقسيم ميشود. زرنگيس، هيبته، حيدرخان، وليخان، شوكتي، رعنا، سَفوري و... از جملة منظومهها هستند. ترانههاي بسياري در اين ناحيه رواج دارند كه داراي مضامين عاشقانه، حماسي، تاريخي يا منعكس كنندة شرايط كار در شاليزارها و مزارع هستند. اجراكنندة بخشي از ترانهها فقط زنان هستند كه در اين ميان ترانههاي كار از ويژگي خاصي برخوردارند. لالاييها و نوروزخوانيها نيز از جمله بخشهاي ديگر اين نوع موسيقي به شمار ميروند.
سازهاي ناحية گيلان شامل ني* (للـه)، سرنا*، نقاره*، نيلبك*، نوعي كرنا*، كمانچه*، تشت (لگن)، دايره* و كرب است.
مآخذ:
اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:
- كار ميداني
- دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد اول و دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.
محمدرضا درویشی