موسیقی گیلان
در استان گیلان موسیقی در دو كانون اصلی یكی منطقة دیلمان در شرق و دیگری منطقه تالش در غرب متمركز است. موسیقی این دو منطقه كه تفاوتهای بسیاری با هم دارند، در بعضی از مناطق مركزی گیلان به هم نزدیك میشوند. در یك تقسیمبندی كلّی موسیقی گیلان و دیلمان را میتوان به چند بخش تقسیم كرد:
1. مقامهای آوازی
این مقامها در تمام مناطق گیلنشین و به ویژه مناطق كوهستانی و كوهپایهای رواج دارند و مهمترین بخش از موسیقی گیلان هستند. بر مبنای این مقامها تعداد زیادی ترانه، تكه و نغمههای سازی و آوازی شكل گرفتهاند. برخی از مهمترین مقامها و آوازها شامل گالشی، گیلی، غربتی ( غریبی، دیلمانی)، غمانگیر، غمانگیز شكسته، امیرخوانی، چاروِداری، آبكناری، دشت خوانی، گاره سری، شرفشاهی، پهلوی خوانی و رضا خوانی است. این آوازها به تنهایی یا به همراهی نی* یا كمانچه* اجرا میشوند. علاوه بر این میتوان از چاووشی، سحرخوانی، شهادت خوانی و... نام برد كه از موسیقی مذهبی نواحی دیگر ایران به موسیقی گیلان راه یافتهاند.
2. مقامها و قطعههای سازی
بسیاری از مقامها و قطعههای آوازی به موسیقیِ سازی این منطقه راه یافتهاند. امّا موسیقیِ سازی این منطقه قطعات مستقلی نیز دارد كه با نمونههای آوازی متفاوتاند. این مقامها و قطعهها را میتوان به دو گروه تقسیم كرد: آنهایی كه با نی* توسط چوپانان نواخته میشوند و آنهایی كه با سرنا* و نقاره* اجرا میشوند. گوسَن درخوان (گوسَن دُمال، نَر آنجور)، گوسَن هِگِردان، وَلگِ سَری، گَلَنكِشی، برگریزی و آبكناری از جمله مقامها و قطعههای موسیقی سازیِ گیلان هستند. علاوه بر این، تعدادی از منظومههای آوازی نیز به موسیقی سازی راه یافته و با نی* اجرا میشوند.
3. ترانهها وتكّهها
این بخش از موسیقی گیلان به دو گروه منظومهها و ترانهها تقسیم میشود. زرنگیس، هیبته، حیدرخان، ولیخان، شوكتی، رعنا، سَفوری و... از جملة منظومهها هستند. ترانههای بسیاری در این ناحیه رواج دارند كه دارای مضامین عاشقانه، حماسی، تاریخی یا منعكس كنندة شرایط كار در شالیزارها و مزارع هستند. اجراكنندة بخشی از ترانهها فقط زنان هستند كه در این میان ترانههای كار از ویژگی خاصی برخوردارند. لالاییها و نوروزخوانیها نیز از جمله بخشهای دیگر این نوع موسیقی به شمار میروند.
سازهای ناحیة گیلان شامل نی* (للـه)، سرنا*، نقاره*، نیلبك*، نوعی كرنا*، كمانچه*، تشت (لگن)، دایره* و كرب است[۱][۲].