آخوند
آخوند، عنوان عام قدیمی برای عالمان دینی و پیشوایان مذهبی[۱][۲]. این عنوان از عصر تیموریان به بعد، در ایران و کشورهای همجوار متداول شد و نخست، مخصوص عالمان بزرگ دینی و دانشمندان روحانی طراز اول بود[۳]. از عصر صفوی به بعد، عنوان آخوند (مانند عنوان شیخ) در میان شیعیان، مخصوصاً به آن دسته از عالمان دینی و دانشمندان روحانی اطلاق میشد که سیّد نبودند و دستار سفید بر سر مینهادند[۴].
نمونهی نامبردارترین کسانی که در عصر صفوی بهعنوان آخوند شناخته شدهاند، آخوند ملاصدرا «صدرالمتألهین» شیرازی صاحب اسفار و آخوند ملا محمّدباقر مجلسی صاحب بحارالانواراند و معروفترین کسی که در عصر قاجار بهطور مطلق به این عنوان خوانده شده است، آخوند ملا محمّدکاظم خراسانی صاحب کفایه است[۵][۶]. عنوان تفخیمآمیز آخوند، بعدها اندک اندک از اعتبار و احترام پیشین خود افتاد و سرانجام بیآنکه امتیازی تلقی شود، به نوع طبقهی روحانیون و حتا به معلّمان مکتبخانهها اطلاق شده است.
در عین حال حرمت و احترام عنوان آخوند تا چندین سال پس از برآمدن رضاشاه پهلوی، در ایران محفوظ بود و به همین دلیل پس از الزام ایرانیان به اخذ شناسنامه، بسیاری از خاندانهای روحانی نامخانوادگی خود را آخوندی، آخوندزاده و امثال آنها برگزیدند. امّا پس از محدودشدن قدرت روحانیون و مخصوصاً الزام به برداشتن عمامهها و کشف حجاب و تأسیس دانشگاه یعنی از سالهای 1313 به بعد، واژهی آخوند در ادبیات داستانی و مخصوصاً زبان محاورهی فارسی با صبغهی تخفیف و گاهی استهزاء مورد استفاده قرار گرفته است. برای مثال، صادق هدایت در حاجیآقا به کنایه و استهزا میگوید:
«بیشتر عمرم، صرف علم و ادب شده، پیش آخوند ملا کاظم، جامع عباسی و جفر خواندم...»[۷].
این واژه در ادبیات دینی پس از انقلاب اسلامی 1357، برای هیچیک از طبقات روحانی چه بهطور عام و چه بهطور خاص بهطور کتبی بهکار نمیرود و بهکارگیری آن در محاورهی شفاهی نیز خالی از تعریض و تخفیفی نیست.