علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)

علی بن ابی‌طالب (ع)، امیرالمؤمنین (حدود 21 قبل از هجرت ـ 40 هجری)، امام اول شیعه اثنی عشر و جانشین بلافصل پیامبر و یكی از پنج تن آل عبا در نظر شیعیان و خلیفه چهارم از خلفای راشدین و یكی از عشرﺓ مبشره در نظر اهل سنّت. اعتقاد به امامت و وصایت و ولایت آن حضرت و یازده فرزندش، یكی از اصول مذهب شیعه امامیه است. پدرش ابوطالب (عموی پیامبر) و مادرش فاطمه بنت اسد است و بنا به گفته علمای انساب، نخستین زن هاشمی است كه به ازدواج یك مرد هاشمی (ابوطالب) درآمده است و صاحب فرزند شده است.

تولد علی، روز سیزدهم ماه رجب، سی سال از واقعه عام‌الفیل گذشته، در درون خانه كعبه اتفاق افتاده است. می‌گویند كسی پیش از آن حضرت و پس از ایشان، در خانه كعبه متولد نشده است. اگر تولد پیامبر در عام‌الفیل اتفاق افتاده است و عام‌الفیل بنا بر بعضی محاسبات با سال 570 م. منطبق باشد، باید تولد علی در حدود سال 600 م.، یعنی 21 سال قبل از هجرت اتفاق افتاده باشد (با در نظر گرفتن اختلاف سال‌های قمری و میلادی این تاریخ‌ها تقریبی‌ست). بسیاری از اهل سنّت، علی را نخستین كسی می‌دانند كه اسلام آورد و محدثانی كه خدیجه را نخستین اسلام‌آورنده می‌دانند، علی را نخستین اسلام‌آورنده از مردان می‌شمارند و سن او به‌هنگام پذیرش اسلام، به اختلاف روایات، بین ده تا پانزده سال بود.

در شبی كه قریش قصد داشتند به خانه پیامبر بریزند و او را به قتل برسانند، پیامبر آن شب در بستر خود نخوابید و به علی گفت در بستر من بخواب و خود پیامبر با ابوبكر از مكه بیرون رفت و علی در رختخواب او خوابید. كفار قریش بر در خانه آن حضرت گرد آمده بودند و مراقب او بودند و می‌پنداشتند كه آن‌كه خوابیده است، خودِ حضرت رسول است. نزدیك بامداد علی آن پارچه را به یك‌سو افكند و قریش به اشتباه خود پی بردند. امّا دیر شده بود، زیرا پیامبر از مكه بیرون رفته بود. علی سه شبانه روز در مكه ماند و از طرف حضرت رسول مأمور بود تا اماناتی را كه مردم پیش او داشتند، مسترد كند و پس از به‌پایان رساندن این مأموریت، از مكه بیرون رفت و به حضرت رسول پیوست. در سال اول یا دوم یا سوم هجری، حضرت رسول، دخترش فاطمه را به علی تزویج كرد. امام حسن و امام حسین، امامان دوم و سوم شیعه، نتیجه این ازدواج‌اند.

امام علی در همه غزوات به‌جز غزوﺓ تبوك حضور داشته و علمدار لشكر اسلام بوده و با شجاعت و رشادت جنگیده است. پیامبر در روز هیجدهم ذیحجه سال دهم هجری، پس از بازگشت از حجهالوداع، در ناحیه‌یی موسوم به غدیر خم، مردم را جمع كرد و علی را به جانشینی خود معرفی كرد، ولی پس از رحلت پیامبر، بزرگان قریش و انصار در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و با ابوبكر به جانشینی پیامبر بیعت كردند. امام علی با آن‌كه هیچ‌كس را سزاوارتر از خود به خلافت نمی‌دانست، ناگزیر برای حفظ مصالح‌ مسلمین با ابوبكر و سپس با عمر و عثمان بیعت كرد، تا آن‌كه پس از كشته‌شدن عثمان در ذی‌الحجه سال 35 ق، مردم با امام علی به خلافت بیعت كردند. بعضی بزرگان مثل طلحه و زبیر و معاویه به دلایل مالی و جاه‌طلبی‌های شخصی با خلافت علی مخالفت كردند. طلحه و زبیر با حمایت عایشه همسر پیامبر، در 36 ق به بصره رفته و بعد از تصرف بیت‌المال، در برابر امام علی دعوی امارت كردند. امام علی ناچار برای خواباندن فتنه به بصره رفت، مخالفان او عایشه را بر شتری سوار كردند و با سپاهیان امام علی به جنگ پرداختند، امّا شكست خوردند.

امام علی پس از جنگ جمل بر تمام بلاد اسلام به‌جز شام كه در دست معاویه بود، مستولی شد. وی در شوال 36 ق. روی به شام نهاد. معاویه هم با سپاه خود به طرف لشكر علی آمد و دو لشكر در ناحیه صفین واقع در كنار فرات به هم رسیدند و پس از یكصد و ده روز جنگ، هنگامی‌كه لشكر امام علی در جنگ نزدیك به پیروزی بود، معاویه به ابتكار عمرو بن عاص، به سپاه خود دستور داد كه قرآن‌ها را بر بالای نیزه كردند و خواستار متاركه جنگ و مذاكرﺓ صلح براساس حكم قرآن شدند. سپاهیان امام علی ترك مخاصمه كردند و آن حضرت را وادار به قبول حكمیت نمودند. وقتی حكم داوری بر اثر نیرنگ عمروعاص منجر به عزل امام علی از خلافت شد، جمعی از سپاهیان وی كه بعدها به خوارج معروف شدند، به جهت موافقت امام با تعیین حكم، سر از اطاعت آن حضرت پیچیدند و در كنار پل نهروان گرد آمدند و در سال 38 ق اكثر آن‌ها جز معدودی در این جنگ كشته شدند. امّا بقایای ایشان با توطئه‌یی قرار گذاشتند كه در یك شب امام علی را در كوفه، معاویه را در شام و عمروعاص را در مصر بكشند. عبدالرحمن بن ملجم مرادی در شب نوزدهم (یا هفدهم) ماه رمضان 40 ق. به هدف خود رسید و به امام علی در حال نماز حمله كرد و آن حضرت پس از دو روز به شهادت رسید.

علی در دوران شصت و نه ماهه خلافت خود، در اجرای دقیق احكام اسلام و حفظ حقوق مسلمانان، لحظه‌یی نیاسود و در این راه از بذل جان نیز مضایقه نكرد. در شهر كوفه پیوسته در بین مردم و در دسترس همه بود.

علی تا فاطمه زنده بود، زنی دیگر نگرفت و از او دو فرزند ذكور یعنی امام حسن و امام حسین داشت و می‌گویند پسر دیگری از او به‌نام محسن داشت كه در كوچكی از دنیا رفت. دو دختر نیز از حضرت فاطمه داشت كه یكی زینب كبری و دیگری ام‌كلثوم كبری است. پس از حضرت فاطمه، زنی به‌نام ام‌البنین گرفت كه از او چند پسر به نام‌های عباس و جعفر و عبدالله و عثمان داشت و همه در واقعه كربلا شهید شدند. آن حضرت فرزندان ذكور و اناث دیگری از زوجات دیگر داشتند.

كلمات قصار و خطبه‌ها و نامه‌های امام علی را شریف رضی در قرن چهارم گرد آورد و آن‌ها را نهج‌البلاغه نامید. دیوان اشعاری نیز به آن حضرت منسوب است.