شیخ مفید

شيخ مفيد، محدث و فقيه شيعي (336-413)،¹ محمد بن محمد بن نعمان عكبري بغدادي ملقب به «ابن المعلم» معروف به شيخ مفيد.² در يازدهم ذي القعده سال 336 در روستايي به نام عكبري در ده فرسنگي بغداد به دنيا آمد.³ به دليل حاضر جوابي، و قدرتش در نقض استدلال طرف مباحثه اش، قاضي عبدالجبار معتزلي، به شيخ مفيد معروف شد.⁴ نزد پدرش به آموختن قرآن و مقدمات پرداخت و به همراه او به بغداد رفت و نزد استادان علوم متداول عصر خويش را فرا گرفت.⁵ مؤلف كتاب اعيان الشيعه 56 تن از اين بزرگان را معرفي مي‌كند، از آن جمله شيخ صدوق، (وفات381)، ابن جنيد اسكافي (وفات 381)، ابن قولويه (وفات 363)، محمد بن عمران مرزباني (وفات 384) مي‌باشند.⁶ شيخ مفيد همچنين شاگردان بسياري تربيت نمود از آن جمله سيدمرتضي (وفات 436)، سيدرضي (406)، شيخ طوسي (وفات 460) و نجاشي (وفات450).⁷ آثار شيخ متكي به استدلالات علمي، روح عقل و انديشه كه از ويژگي‌هاي شخصي وي بوده است.⁸ او را صاحب حدود دويست اثر ذكر كرده‌اند از آن جمله 1- الارشاد في معرفۀ حجج الله علي العباد (نخستين و دقيق ترين كتاب در شرح حال ائمه اطهار)، 2- المقنعه، (در ابواب فقه، و قديم ترين متون فقهي شيعه)؛ 3- العيون و المحاسن، (مناظره شيخ با مخالفين).⁹ قبل از شيخ فقه در بين علماي شيعه، به صورت كنوني رايج نبود و احاديث فقهي منقول از ائمۀاطهار، با نقل سلسلۀ سند عيناً در كتاب درج مي‌شد و فقها هيچگونه تصرفي در متن حديث نمي‌كردند كه اين امر مانعي در مسير تكامل علوم انديشمندان بود و با ظهور شيخ اين مانع برطرف شد.¹⁰ در آن عصر آراء فقهي و كلامي مطرح و با يكديگر تطبيق داده مي‌شد و هر صاحب رأي براي اقناع طرف مقابل دليل و برهان اقامه مي‌كرد و شيخ در اين عرصه با تكيه بر مباني استوار شيعه، كتاب ارزشمندي به نام «الاعلام فيما اتفقت الاماميۀ عليه من الاحكام» را تأليف كرد.¹¹ شيخ شب جمعه، سوم ماه مبارك رمضان 413ق، در سن هفتاد و شش يا هفت سالگي در بغداد وفات يافت.¹²

مآخذ:

1.   گرجي، ابوالقاسم. تاريخ فقه و فقها. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه، (سمت)، 1379، ص143.

2.   عاملي، جعفر مرتضي. شيخ مفيد پرچم دار آزادي و انديشه. قم: مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، 1380، ص11.

3.   همانجا.

4.   مدرس، محمدعلي. ريحانۀالادب. تبريز: چاپخانۀ شفق، چ2، ج5، ص161 و 162.

5.   تاريخ فقه و فقها. ص143.

6.   همانجا.

7.   همانجا.

8.   شيخ مفيد پرچم دار آزادي و انديشه. ص65.

9.   تاريخ فقه و فقها. ص143 و 144.

10. همان. ص144 و 145.

11. همان. ص146.

12. ريحانۀالادب. ص346.

آیت الله معظمی گودرزی