انجمن معارف
انجمن معارف، گروهي از روحانيان روشنفكر، متحّدان آزاديخواه، دولتمردان، و تجّار ترقيخواه كه براي سامان بخشيدن به وضع مدارس نوبنياد، گسترش آنها، و اشاعة فرهنگ جديد در كشور، در دهة دوم قرن 14ق در تهران و تبريز تشكيل شد.
انجمن معارف تهران، اين انجمن در سال 1315ق / 1897م با كوشش ميرزا حسن رشديه تأسيس شد.1 اعضاي آن 26 نفر بودند كه در طي زمان افزايش يا كاهش مييافتند.2 اين انجمن در طول حيات كوتاه خود فعاليتهاي فرهنگي متعددي داشت. عمدهترين كارهاي انجمن، تأسيس چندين مدرسة جديد از جمله مدرسة علميه بود كه دو سطح ابتدايي و متوسطه داشت. پس از آن، مدارس افتتاحيه، شرف، دانش، سادات، ادب، قدسيه، كماليه، سعادت، و مانند آن يكي پس از ديگري تشكيل شد.3
كتاب علي در شرعيات نخستين كتابي بود كه به زبان ساده ميرزا يحيي دولتآبادي تأليف و انجمن چاپ كرد. هدف از نوشتن اين كتاب، گذشته از تهية كتاب درسي براي دانشآموزان، جلوگيري از تهمتهاي مخالفان مدارس جديد بود كه اين مدارس را عاملي براي بيديني و لامذهبي معرفي ميكردند.4
در ايّام صدارت امينالدوله، از جمله وظايفي كه براي انجمن معارف تعيين شده بود، تأسيس كتابخانه، دارالترجمه، دارالتأليف، و كلاسهاي شبانه براي بزرگسالان بود، و قرار بود براي گسترش فرهنگ جديد (تجدد)، حوزة مخصوص و وسيعي نيز تدارك شود تا دانشمندان و ميهندوستان پايتخت در آن حوزه شركت جويند و دربارة مسائل سياسي و اقتصادي و فرهنگي با كمال آزادي مذاكره كنند.5
انجمن، از همان آغاز، تصميم داشت روزنامهاي منتشر كند، ولي موفق نميشد. تا سرانجام مفتاحالملك، باني مدرسة افتتاحيه و عضو انجمن، اجازة روزنامة معارف را دريافت داشت. اين روزنامه به تاريخ اول شعبان 1316ق / 1898م شروع به فعاليت كرد.6 مطالب آن راجع به امور آموزشي بود ولي، در واقع، ارگان مدرسة افتتاحيه بود و بيشتر نظر به مخالفت با اقدامهاي فرهنگي رقيبان خود داشت.
انجمن معارف تبريز، همانند انجمن معارف تهران، تلاش گروهي از روشنفكران متجدد و آزاديخواه، روحانيان روشنفكر، و تجّار ترقيخواه بود كه به منظور تأسيس مدارس نوين و نشر معارف جديد در سال 1318ق / 1900م در شهر تبريز تشكيل شد.
اعضاي انجمن، كه گروهي از مديران مدارس نيز عضو آن بودند، براي ايستادگي در برابر مخالفان و ادارة مدارس و تنظيم برنامه و اصول تدريس، جلسات منظمي داشتند كه تا 1321ق / 1903م داير بود. در اين سال به بهانة اخراج مسيو پريم بلژيكي، آشوبي در شهر تبريز رخ داد كه بر اثر آن برخي از مؤسسات آموزشي نوين تاراج شد و از جملة آنها مدرسة كمال با مديريت ميرزا حسن خان بود كه روزنامهاي نيز به همين نام منتشر ميكرد.
اين انجمن پس از اين واقعه مدتي از فعاليت بازماند، ولي دوباره در 1322ق / 1904م آغاز به كار كرد و از اين سال به بعد مدارس جديدي در تبريز رو به گسترش نهاد. بنيانگذاران انجمن معارف تبريز كه 26 نفر بودند، مدتي بعد، جزو رهبران و پيشروان جنبش مشروطيت در آذربايجان شدند.7
تلخيص از دايرةالمعارف كتابداري و اطلاعرساني (داكا)
مآخذ:
1- مصاحب، غلامحسين. دايرة المعارف فارسي. ج 1، ص 262.
2- دولتآبادي، يحيي. حيات يحيي. تهران: جاويدان، 1362، ج 1، ص 188 به بعد.
3- همان. ج 1، جمـ؛ مصاحب. همانجا.
4- دولتآبادي. همان. ج 1، ص 214-215.
5- همان. ج 1، ص 221-222؛ محبوبي اردكاني، حسين. تاريخ مؤسسات تمدني جديد در ايران. تهران: دانشگاه تهران، 1354، ج 1، ص 371.
6- همان. ص 373؛
Anwar, A. “Anjoman-E Ma aref”, Iranica. Vol. II (1), PP. 86-88.
7- قاسميپويا، اقبال. مدارس جديد در دورة قاجاريه: بانيان و پيشروان. به كوشش هاشم بناءپور، رضا پورجوادي، تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1377، ص 267-279.
محمد حسن رجبی