یعقوب لیث

يعقوب‌ليث، ابو يوسف مؤسس و نخستين امير سلسلة صفاريان^* ملقب به صفار و مشهور به ملك الدنيا (حك 247- 265ق/ 859- 879م). يعقوب پسر ليث در روستاي قرنين شهر زرنگ سيستان به دنيا آمد¹ و از آن‌جا كه در جواني حرفة رويگري (صفاري) داشت به اين لقب ناميده شد.² وي زماني وارد دستة عياران سيستان شد (232ق/ 846م) كه صالح بن نضر (نصر) امير بست اين دسته را رهبري مي‌كرد³ و با اخراج والي طاهريان،^* ابراهيم بن حصين، بر قدرت عياران افزوده شد. يعقوب كه جوانمردي عيار پيشه بود به  زودي مورد توجه اطرافيان خود قرار گرفت و تا 247ق/ 861م بر صالح بن نضر و در هم بن نضر سران عياران در زرنگ (زرنج) و بُست چيرگي يافت⁴ و در 251ق/ 865م حامي صالح ـ پادشاه محلي درة كابُل (كابلشاه) به نام زنبيل [1](رتبيل)- و رهبر خوارج سيستان، عمار بن ياسر، را شكست داد⁵ و بر سراسر سيستان امارت (حكومت) يافت و در تعقيب خوارج به كروخ[2] در هرات مركز فرامانروايي خوارج لشكر كشيد و با شكست آنان خوارج را نيز در سپاه خود استخدام كرد. در اين زمان حركت نظامي يعقوب به جنوب خراسان (قلمرو طاهريان)،^* بم و كرمان و در شرق به سرزمين‌هاي شرقي و دور دست درة كابل نيز ادامه يافت و از غنايم كفار قلمرو كابلشاه هداياي بسيار براي خليفة عباسي، معتز، روانة بغداد كرد.⁶ يعقوب در طي چند جنگ، كرمان، فارس و خراسان را به تصرف درآورد. در بلخ و طخارستان نيز به پيروزي رسيد (257ق/ 871م). در 259ق/ 873م بر محمد بن طاهر آخرين امير طاهري در نيشابور و در 260ق/ 874م بر حسن بن زيد فرامانرواي علوي طبرستان پيروز شد.⁷ پيروزي‌هاي درخشان يعقوب در زماني بود كه خليفة عباسي، معتمد، توسط برادر خود، الموفق، بر قيام علي بن محمد برقعي معروف به صاحب الزنج در بصره و واسط پيروز شد و در مقابِل يعقوب كه پيروزمندانه به جنگ با خليفه روانة بغداد شده بود صف‌آرايي كرد. يعقوب در كرانة دجله، ديرالعاقول، از سپاه خليفه شكست سختي خورد (262ق/ 876م)⁸ و در 265ق/ 879م در حالي كه خليفة عباسي امارت او را بر فارس تأييد كرد بر اثر بيماري در گندي‌شاپور^* درگذشت و برادرش عمروبن ليث جانشين او در حكومت صفاريان شد.⁹ حكومت يعقوب با آرايش نظامي، در برابر دستگاه خلافت مستقل قلمداد مي‌شود كه در كمتر از بيست سال گسترة عظيمي از ايران را به قلمرو خود افزود. مدت 7 سال به امر خليفه، به نام يعقوب در مكه و مدينه خطبه مي‌خواندند.¹⁰ او عيارپيشه بود و سپاهيانش را مطوعه، عياران، خوارج، صعلوكان، و بيشتر كساني كه از دستگاه خلافت ناراضي بودند تشكيل مي‌دادند.¹¹ مطابق روايت مورخان، پارسي سخن گفتن را به عربي ترجيح مي‌داد¹² و زماني كه درگذشت ثروت بسيار بر جاي گذاشت.

مآخذ:

1. گرديزي، ابوسعيد عبدالحي. زين‌الاخبار (تاريخ گرديزي). تصحيح عبدالحي حبيبي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1347، ص304.
2. مسعودي، علي بن حسين. مروج الذهب و معادن الجوهر. ترجمة ابوالقاسم پاينده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1344، ج2، ص599.
3. [تاريخ سيستان]، تصحيح ملك‌الشعراءبهار. تهران: كلاله‌خاور، 1314، ص192.
4. باسورث، كليفورد ادموند «طاهريان و صفاريان»، تاريخ ايران. پژوهش دانشگاه كمبريج. گردآورنده، ر. ن. فراي، ترجمة حسن انوشه، تهران: اميركبير. 1363، ج4، ص96.
5. شبانكاره‌اي، محمد بن علي. مجمع‌الانساب. تصحيح ميرهاشم محدث، تهران: اميركبير، 1366، ص20.
6. زرين‌كوب، عبدالحسين. تاريخ مردم ايران از پايان ساسانيان تا پايان آل‌بويه. تهران: اميركبير، 1367، ص103- 108.
7. مستوفي، حمدالله. تاريخ گزيده. تصحيح عبدالحسين نوايي، تهران: اميركبير، 1339، 371.
8. طبري، محمد بن جرير. تاريخ طبري. ترجمة ابوالقاسم پاينده، تهران: اساطير، 1372، ج15، ص6415.
9. براي آگاهي بيشتر← باستاني‌پاريزي، محمدابراهيم. يعقوب‌ليث. تهران: نگاه، 1376.
10. دايرةالمعارف فارسي، مصاحب. 3/3360.
11. حاكمي، اسماعيل. آيين فتوت و جوانمردي. تهران: اساطير، 1382، ص88.
12. تاريخ سيستان. ص210. [1]. ZanbiL/ Ratbil

[2]. Karokh

کوروش صالحی