آسیای بادی

آسياي بادي، يا آسْباد، آسيايي كه با نيروي باد ‌گردد و آن را بادْآس و آسيا چرخ نيز نامند.

چرخباد آسيا به طور قائم بر بام آس‌خانه، درون حصاري بي‌سقف با ديوارهاي بلند خشتي و گِلي كار گذاشته شده است. يكي از ديواره‌ها شكافي طولي دارد كه باد از آن مي‌گذرد و به چرخباد مي‌خورد و آن را مي‌گرداند. محور چرخباد تيري چوبي حدود 6 متر است كه سر پائين آن با زائده‌اي آهني به گلوي سنگِ گَردانِ آسيا وصل است. مردم خواف و روستاهاي پيرامون آن چرخباد را «پَر» و حصار را «پَرخانه» و شكاف راه گذر باد را «دَرْگا باد» يا «دَرْباد» مي‌نامند.

در برخي روستاهاي خراسان، مانند شاه تقي، آسبادهايي ساخته‌اند كه محور چرخبادهاي پروانه‌اي آنها افقي است و با چرخ دنده‌اي فلزي به محوري قائم، كه در سنگِ گَردان آسيا متصل است، مي‌پيوندد.¹

انديشة بهره‌گيري از نيروي باد در گرداندن سنگ آسيا، نخستين بار در ميان مردم مشرق زمين پديد آمد. برخي، ايرانيان را مخترع و سازندة آسباد دانسته‌اند. بنابر گزارش‌هاي تاريخي از سده‌هاي نخستين اسلامي، پيشينة آسياي بادي در ايران به پيش از دورة اسلامي مي‌رسد.² ظاهراً سيستاني‌ها نخستين ايرانياني بودند كه از نيروي باد در گرداندن چرخ‌هاي آسيا استفاده مي‌كرده‌اند. نويسندة تاريخ سيستان مي‌نويسد: زماني كه مردم بيشتر نقاط ايران با آسياهاي دستي، آبي و ستوري غلات و حبوب را خرد و آرد مي‌كردند، مردم سيستان از آسباد براي آس كردن و بالا كشيدن آب از چاه استفاده مي‌كردند.³

ظاهراً در آغاز چرخباد آسياهاي سيستاني در زير سنگ‌هاي آسيا كار گذاشته ‌شدند و بعداً در بالاي آنها. بنابر نوشتة دمشقي (د 727 ق / 1327 م) مردم سيستان بر روي تپّه يا برجي از برج‌هاي دژ، اتاقكي بر روي اتاقكي ديگر بنا مي‌نهادند، و در اتاقك بالا سنگ‌هاي آسيا و در اتاقك زيرين چرخ پرة آسيا را مي‌گذاردند. وقتي كه باد چرخ را مي‌گرداند، سنگ آسيا نيز به گردش در مي‌آمد. (← طرح آسباد، برگرفته از نخبةالدهر).⁴ برخي از نويسندگان نيز مردم خراسان را در صنعت آسبادسازي و استفاده از آن همراه و شريك سيستاني‌ها دانسته‌اند.⁵ زكرياي قزويني در وصف هرات و شگفتي‌هاي اين شهر مهم خراسان در سدة 7 ق / 13 م) از آسبادهاي آن ياد مي‌كند.⁶ هنوز هم در برخي روستاهاي بخش شرقي ايران و هرات آسبادها به كارند. بنابر گزارشي در 1342ش، از 75 دستگاه آسياي بادي در روستاي نِه سيستان، 50 دستگاه كار مي‌كرده‌اند.⁷ در1347ش، از 35 آسباد در نِشْتِفان خواف، 30 دستگاه هنوز فعّال بودند.⁸

صنعت آسبادسازي احتمالاً از ايران به سرزمين‌هاي ديگر جهان رفت.  نخست برخي كشورهاي اسلامي، مانند تركية عثماني و مصر، و سپس برخي كشورهاي اروپايي، كه با مردم سرزمين‌هاي اسلامي ارتباط داشتند، فن و شيوة ساختن و به كار بردن آسباد را از ايران و مسلمانان فراگرفتند.⁹ اين نوع آسياها را تا اواخر سدة 8 ق / اوايل 15 م در اين سرزمين‌ها «آسيا تُركي» مي‌ناميدند.¹⁰

مآخذ:

1. پژوهش‌هاي ميداني  مؤلف.
2. مسعودي، ابوالحسن علي بن حسين. مروج الذهب. ترجمة ابوالقاسم پاينده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1356، 1/677.

1. تاريخ سيستان. به كوشش ملك‌الشعراي بهار، تهران: زوار، 1339، ص 12.
2. دمشقي، محمد بن ابي‌طالب. نخبةالدهر. ترجمة حميد طبيبيان، تهران: فرهنگستان ادب و هنر ايران، 1357، ص 308-311.
3. حبيبي، عبدالحي. تاريخ افغانستان بعد از اسلام. كابل: انجمن تاريخ افغانستان، 1345، ص 470.
4. قزويني، زكريا بن محمد. آثارالبلاد. بيروت: 1380ق، ص 481. نيزنك: لسترنج، گاي. سرزمين‌هاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان، تهران: مركز انتشارات علمي و فرهنگي، 1364، ص 435.
5. Wulf, Hans E. The Traditional Crafts of Persia. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 286.
6. پژوهش‌هاي ميداني مؤلف.
7. يادداشت مؤلف.
8. روسو، پي‌ير. تاريخ صنايع و اختراعات. ترجمة حسن صفاري. تهران: اميركبير، 1358، ص 139. تلخيص: بلوكباشي، علي. «آسياي بادي»، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. 1367، 1/374-376.

علی بلوکباشی