آسیای بادی

اسیایبادی، یا اسْباد، اسیایی که با نیرویباد ‌گردد و ان را بادْاس و اسیا چرخ نیز نامند.

چرخ باد اسیا به طور قائم بر بام اس‌خانه، درون حصاری بیسقف با دیوارهایبلند خشتی و گِلی کار گذاشته شده است. یکیاز دیواره‌ها شکافی طولی دارد که باد از ان میگذرد و به چرخباد میخورد و ان را میگرداند. محور چرخ باد تیری چوبی حدود 6 متر است که سر پائین ان با زائده‌ایاهنیبه گلویسنگِ گَردانِ اسیا وصل است. مردم خواف و روستاهای پیرامون ان چرخباد را «پَر» و حصار را «پَرخانه» و شکاف راه گذر باد را «دَرْگا باد» یا «دَرْباد» مینامند.

در برخی روستاهای خراسان، مانند شاه تقی، اسبادهایی ساخته‌اند که محور چرخ بادهای پروانه‌ای انها افقی است و با چرخ دنده‌ای فلزی به محوری قائم، که در سنگِ گَردان اسیا متصل است، میپیوندد.

اندیشه بهره‌گیری از نیروی باد در گرداندن سنگ اسیا، نخستین بار در میان مردم مشرق زمین پدید امد. برخی، ایرانیان را مخترع و سازنده اسباد دانسته‌اند. بنابر گزارش‌هایتاریخیاز سده‌های نخستین اسلامی، پیشینه اسیای بادی در ایران به پیش از دوره اسلامی میرسد. ظاهراً سیستانی ها نخستین ایرانیانی بودند که از نیروی باد در گرداندن چرخ‌هایا سیا استفاده میکرده‌اند. نویسنده تاریخ سیستان مینویسد: زمانیکه مردم بیشتر نقاط ایران با اسیاهای دستی، ابی غلات و حبوبات را خرد و ارد میکردند، مردم سیستان از اسی برای اس کردن و بالا کشیدن اب از چاه استفاده میکردند.

ظاهراً در اغاز چرخ باد اسیاهای سیستانی در زیر سنگ‌های اسیا کار گذاشته ‌شدند و بعداً در بالایانها. بنابر نوشته دمشقی(د 727 ق / 1327 م) مردم سیستان بر روی تپّه یا برجی از برج‌های دژ، اتاقکی بر روی اتاقکی دیگر بنا مینهادند، و در اتاقک بالا سنگ‌های اسیا و در اتاقک زیرین چرخ پره اسیا را میگذاردند. وقتی که باد چرخ را میگرداند، سنگ اسیا نیز به گردش در میامد. (← طرح اسباد، برگرفته از نخبه الدهر). برخی از نویسندگان نیز مردم خراسان را در صنعت اسبادسازی و استفاده از ان همراه و شریک سیستانی ها دانسته‌اند. زکریای قزوینی در وصف هرات و شگفتیهای این شهر مهم خراسان در سده 7 ق / 13 م) از اسبادهای ان یاد میکند. هنوز هم در برخی روستاهای بخش شرقی ایران و هرات اسبادها به کارند. بنابر گزارشی در 1342ش، از 75 دستگاه اسیای بادی در روستاینِه سیستان، 50 دستگاه کار میکرده‌اند. در1347ش، از 35 اسباد در نِشْتِفان خواف، 30 دستگاه هنوز فعّال بودند.

صنعت اسبادسازی احتمالاً از ایران به سرزمین‌های دیگر جهان رفت.  نخست برخی کشورهای اسلامی، مانند ترکیه عثمانی و مصر، و سپس برخی کشورهای اروپایی، که با مردم سرزمین‌های اسلامی ارتباط داشتند، فن و شیوه ساختن و به کار بردن اسباد را از ایران و مسلمانان فراگرفتند. این نوع اسیاها را تا اواخر سده 8 ق / اوایل 15 م در این سرزمین‌ها «اسیا تُرکی» مینامیدند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی