لاادریه
لاادريه، Agnosticists، در فلسفه، به معني قائلين به «نميدانم». گروهي از انديشمندان يونان باستان كه از آنان با نام سوفسطائيان ياد شده است، به انكار وجود اشياء و يا/ هم علم به وجود آنها پرداختند. استدلال آنان چنين بود كه چون در آنچه از حس به دست ميآيد شك راه دارد، و چون آراء و عقايد نيز متفاوت و گوناگون است، بنابراين اين هيچگونه يقين و قطعيتي به وجود اشياء جهان و يا راهي به شناخت آنها وجود ندارد.1 آنان در پاسخ اين اشكال كه همين حكم به عدم قطعيت، حاوي قطعيت و يقين و بنابراين متناقض است، پاسخ ميدهند كه اين حكم نه به قطعيت بلكه به شك ميانجامد و باز در همان شك هم شك ميكنيم و تا بينهايت؛ به اين ترتيب هرگز هيچ چيز به اثبات نخواهد رسيد.2
در دورانهاي جديد نيز گروهي از انديشمندان به اين مذهب گرويدند و به انكار قدر عقل و توانائي آن بر شناخت و يا انكار مطلق هرگونه شناخت يقيني و يا انكار مابعد الطبيعه (متافيزيك) پرداختند. چون نزد اينان مسئلهاي مابعدالطبيعي طرح شود، در نفي يا اثبات پاسخي نميدهند و به لاينحل بودن آن قائل ميگردند. در مكتبهاي جديد اروپائي همچون انديشههاي اگوست كنت، هربرت اسپنسر و به ويژه مذهب نقادي كانت، عقل و توانائيهاي آن، در هر يك به گونهاي به چالش كشيده شدهاند.3
مآخذ:
1. تفتازاتي. شرح العقائد النسفيه. قاهره: 1329ق، 1/35.
2. تهانوي. كشاف اصطلاحات الفنون. به كوشش جمعي از دانشمندان، كلكته: 1862م، 1/665- 666.
3. صليبا، جميل. المعجم الفلسفي. بيروت: 1982، 2/258.
منوچهر پزشک